Loading
वाल्मीकि रामायण · 58 श्लोक
यह अध्याय पुस्तक में पढ़ेंततः प्रस्थाप्य सुग्रीवः तान् हरीन् दक्षिणाम् दिशम् ।अब्रवित् मेघ संकाशम् सुशेषणम् नाम वानरम्॥
tataḥ prasthāpya sugrīvaḥ tān harīn dakṣiṇām diśam |abravit megha saṃkāśam suśeṣaṇam nāma vānaram ||
तारायाः पितरम् राजा श्वशुरम् भीम विक्रमम् ।अब्रवीत् प्रांजलिः वाक्यम् अभिगम्य प्रणम्य च॥
tārāyāḥ pitaram rājā śvaśuram bhīma vikramam |abravīt prāṃjaliḥ vākyam abhigamya praṇamya ca ||
महर्षि पुत्रम् मारीचम् अर्चिष्मन्तम् महाकपिम् ।वृ^इतम् कपिवरैः शूरैः महेन्द्र सदृ^इश द्युतिम्॥
maharṣi putram mārīcam arciṣmantam mahākapim |vṛ^itam kapivaraiḥ śūraiḥ mahendra sadṛ^iśa dyutim ||
बुद्धि विक्रम सम्पन्नान् वैनतेय सम द्युतिम् ।मरीचि पुत्रान् मारीचान् अर्चिर्माल्यान् महबलान्॥
buddhi vikrama sampannān vainateya sama dyutim |marīci putrān mārīcān arcirmālyān mahabalān ||
ऋषि पुत्रान् च तान् सर्वान् प्रतीचीम् आदिशत् दिशम् ।द्वाभ्याम् शत सहस्राभ्याम् कपीनाम् कपि सत्तमाः॥
ṛṣi putrān ca tān sarvān pratīcīm ādiśat diśam |dvābhyām śata sahasrābhyām kapīnām kapi sattamāḥ ||
सुशेषण प्रमुखा यूयम् वैदेहीम् परिमार्गथ ।सौराष्ट्रान् सह बाह्लीकान् चंद्रचित्रान् तथैव च॥
suśeṣaṇa pramukhā yūyam vaidehīm parimārgatha |saurāṣṭrān saha bāhlīkān caṃdracitrān tathaiva ca ||
स्फीतान् जन पदान् रम्यान् विपुलानि पुराणि च ।पुंनाग गहनम् कुक्षिम् वकुल उद्दालक आकुलम्॥
sphītān jana padān ramyān vipulāni purāṇi ca |puṃnāga gahanam kukṣim vakula uddālaka ākulam ||
तथा केतक खंडान् च मार्गध्वम् हरि पुंगवाः ।प्रत्यक् स्रोतो वहाः चैव नद्यः शीतजलाः शिवाः॥
tathā ketaka khaṃḍān ca mārgadhvam hari puṃgavāḥ |pratyak sroto vahāḥ caiva nadyaḥ śītajalāḥ śivāḥ ||
तापसानाम् अरण्यानि कांतारा गिरयः च ये ।तत्र स्थलीः मरुप्राया अति उच्च शिखराः शिलाः॥
tāpasānām araṇyāni kāṃtārā girayaḥ ca ye |tatra sthalīḥ maruprāyā ati ucca śikharāḥ śilāḥ ||
गिरि जाल आवृताम् दुर्गाम् मार्गित्वा पश्चिमाम् दिशम् ।ततः पश्चिमम् आगम्य समुद्रम् द्रष्टुम् अर्हथ॥
giri jāla āvṛtām durgām mārgitvā paścimām diśam |tataḥ paścimam āgamya samudram draṣṭum arhatha ||
तिमि नक्र आकुल जलम् गत्वा द्रक्ष्यथ वानराः ।ततः केतक खंडेषु तमाल गहनेषु च॥
timi nakra ākula jalam gatvā drakṣyatha vānarāḥ |tataḥ ketaka khaṃḍeṣu tamāla gahaneṣu ca ||
कपयो विहरिष्यन्ति नारिकेल वनेषु च ।तत्र सीताम् च मार्गध्वम् निलयम् रावणस्य च॥
kapayo vihariṣyanti nārikela vaneṣu ca |tatra sītām ca mārgadhvam nilayam rāvaṇasya ca ||
वेलातल निवेष्टेषु पर्वतेषु वनेषु च ।मुरची पत्तनम् चैव रम्यम् चैव जटा पुरम्॥
velātala niveṣṭeṣu parvateṣu vaneṣu ca |muracī pattanam caiva ramyam caiva jaṭā puram ||
अवंतीम् अंगलेपाम् च तथा च अलक्षितम् वनम् ।राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततः ततः॥
avaṃtīm aṃgalepām ca tathā ca alakṣitam vanam |rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tataḥ tataḥ ||
सिंधु सागरयोः चैव संगमे तत्र पर्वतः ।महान् हेम गिरिः नाम शत शृंगो महाद्रुमः॥
siṃdhu sāgarayoḥ caiva saṃgame tatra parvataḥ |mahān hema giriḥ nāma śata śṛṃgo mahādrumaḥ ||
तत्र प्रस्थेषु रम्येषु सिंहाः पक्ष गमाः स्थिताः ।तिमि मत्स्य गजाम्ब् चैव नीडानि आरोपयन्ति ते॥
tatra prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣa gamāḥ sthitāḥ |timi matsya gajāmb caiva nīḍāni āropayanti te ||
तानि नीडानि सिंहानाम् गिरि शृंग गताः च ये ।दृप्ताः तृप्ताः च मातंगाः तोयद स्वन निःस्वनाः॥
tāni nīḍāni siṃhānām giri śṛṃga gatāḥ ca ye |dṛptāḥ tṛptāḥ ca mātaṃgāḥ toyada svana niḥsvanāḥ ||
विचरन्ति विशाले अस्मिन् तोय पूर्णे समन्ततः ।तस्य शृंगम् दिव स्पर्शम् कांचनम् चित्र पादपम्॥
vicaranti viśāle asmin toya pūrṇe samantataḥ |tasya śṛṃgam diva sparśam kāṃcanam citra pādapam ||
सर्वम् आशु विचेतव्यम् कपिभिः काम रूपिभिः ।कोटिम् तत्र समुद्रे तु कांचनीम् शत योजनम्॥
sarvam āśu vicetavyam kapibhiḥ kāma rūpibhiḥ |koṭim tatra samudre tu kāṃcanīm śata yojanam ||
दुर्दर्शाम् पारियात्रस्य गता द्रक्ष्यथ वानराः ।कोट्यः तत्र चतुर्विम्शत् गंधर्वाणाम् तरस्विनाम्॥
durdarśām pāriyātrasya gatā drakṣyatha vānarāḥ |koṭyaḥ tatra caturvimśat gaṃdharvāṇām tarasvinām ||
वसन्ति अग्नि निकाशानाम् घोराणाम् काम रूपिणाम् ।पावक अर्चिः प्रतीकाशाः समवेताः समन्ततः॥
vasanti agni nikāśānām ghorāṇām kāma rūpiṇām |pāvaka arciḥ pratīkāśāḥ samavetāḥ samantataḥ ||
न अति आसादयित्वाः ते वानरैः भीम विक्रमैः ।न अदेयम् च फलम् तस्मात् देशात् किम्चित् प्लवंगमैः॥
na ati āsādayitvāḥ te vānaraiḥ bhīma vikramaiḥ |na adeyam ca phalam tasmāt deśāt kimcit plavaṃgamaiḥ ||
दुरासदा हि ते वीराः सत्त्ववन्तो महाबलाः ।फल मूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीम विक्रमाः॥
durāsadā hi te vīrāḥ sattvavanto mahābalāḥ |phala mūlāni te tatra rakṣante bhīma vikramāḥ ||
तत्र यत्नः च कर्तव्यो मार्गितव्या च जानकी ।न हि तेभ्यो भयम् किंचित् कपित्वम् अनुवर्तताम्॥
tatra yatnaḥ ca kartavyo mārgitavyā ca jānakī |na hi tebhyo bhayam kiṃcit kapitvam anuvartatām ||
तत्र वैदूर्य वर्णाभो वज्र संस्थान संस्थितः ।नाना द्रुम लता आकीर्णो वज्रः नाम महागिरिः॥
tatra vaidūrya varṇābho vajra saṃsthāna saṃsthitaḥ |nānā druma latā ākīrṇo vajraḥ nāma mahāgiriḥ ||
श्रीमान् समुदितः तत्र योजनानाम् शतम् समम् ।गुहाः तत्र विचेतव्याः प्रयत्नेन प्लवंगमाः॥
śrīmān samuditaḥ tatra yojanānām śatam samam |guhāḥ tatra vicetavyāḥ prayatnena plavaṃgamāḥ ||
चतुर् भागे समुद्रस्य चक्रवान् नाम पर्वतः ।तत्र चक्रम् सहस्रारम् निर्मितम् विश्वकर्मणा॥
catur bhāge samudrasya cakravān nāma parvataḥ |tatra cakram sahasrāram nirmitam viśvakarmaṇā ||
तत्र पंचजनम् हत्वा हयग्रीवम् च दानवम् ।आजहार ततः चक्रम् शंखम् च पुरुषोत्तमः॥
tatra paṃcajanam hatvā hayagrīvam ca dānavam |ājahāra tataḥ cakram śaṃkham ca puruṣottamaḥ ||
तस्य सानुषु रम्येषु विशालासु गुहासु च ।रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः॥
tasya sānuṣu ramyeṣu viśālāsu guhāsu ca |rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyaḥ tataḥ tataḥ ||
योजनानि चतुः षष्टिः वराहो नाम पर्वतः ।सुवर्ण शृंगः सुमहान् अगाधे वरुण आलये॥
yojanāni catuḥ ṣaṣṭiḥ varāho nāma parvataḥ |suvarṇa śṛṃgaḥ sumahān agādhe varuṇa ālaye ||
तत्र प्राक् ज्योतिषम् नाम जातरूपमयम् पुरम् ।यस्मिन् वसति दुष्ट आत्मा नरको नाम दानवः॥
tatra prāk jyotiṣam nāma jātarūpamayam puram |yasmin vasati duṣṭa ātmā narako nāma dānavaḥ ||
तत्र सानुषु रम्येषु विशालासु गुहासु च ।रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः॥
tatra sānuṣu ramyeṣu viśālāsu guhāsu ca |rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyaḥ tataḥ tataḥ ||
तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रम् कांचनान् अन्तर दर्शनम् ।पर्वतः सर्व सौवर्णो धारा प्रस्रवण आयुतः॥
tam atikramya śailendram kāṃcanān antara darśanam |parvataḥ sarva sauvarṇo dhārā prasravaṇa āyutaḥ ||
तम् गजाः च वराहाः च सिंहा व्याघ्राः च सर्वतः ।अभिगर्जन्ति सततम् तेन शब्देन दर्पिताः॥
tam gajāḥ ca varāhāḥ ca siṃhā vyāghrāḥ ca sarvataḥ |abhigarjanti satatam tena śabdena darpitāḥ ||
यस्मिन् हरि हयः श्रीमान् महेन्द्रः पाकशासनः ।अभिषिक्तः सुरै राजा मेघो नाम स पर्वतः॥
yasmin hari hayaḥ śrīmān mahendraḥ pākaśāsanaḥ |abhiṣiktaḥ surai rājā megho nāma sa parvataḥ ||
तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रम् महेन्द्र परिपालितम् ।षष्टिम् गिरि सहस्राणि कांचनानि गमिष्यथ॥
tam atikramya śailendram mahendra paripālitam |ṣaṣṭim giri sahasrāṇi kāṃcanāni gamiṣyatha ||
तरुण आदित्य वर्णानि भ्राजमानानि सर्वतः ।जातरूपमयैः वृक्षैः शोभितानि सुपुष्पितैः॥
taruṇa āditya varṇāni bhrājamānāni sarvataḥ |jātarūpamayaiḥ vṛkṣaiḥ śobhitāni supuṣpitaiḥ ||
तेषाम् मध्ये स्थितो राजा मेरुः उत्तम पर्वतः ।आदित्येन प्रसन्नेन शैलो दत्त वरः पुरा॥
teṣām madhye sthito rājā meruḥ uttama parvataḥ |ādityena prasannena śailo datta varaḥ purā ||
तेन एवम् उक्तः शैलेन्द्रः सर्व एव त्वत् आश्रयाः ।मत् प्रसादात् भविष्यन्ति दिवा रात्रौ च कांचनाः॥
tena evam uktaḥ śailendraḥ sarva eva tvat āśrayāḥ |mat prasādāt bhaviṣyanti divā rātrau ca kāṃcanāḥ ||
त्वयि ये च अपि वत्स्यन्ति देव गन्धर्व दानवाः ।ते भविष्यन्ति भक्ताः च प्रभया कांचन प्रभाः॥
tvayi ye ca api vatsyanti deva gandharva dānavāḥ |te bhaviṣyanti bhaktāḥ ca prabhayā kāṃcana prabhāḥ ||
विश्वेदेवाः च वसवो मरुतः च दिव ओकसः ।आगत्य पश्चिमाम् संध्याम् मेरुम् उत्तम पर्वतम्॥
viśvedevāḥ ca vasavo marutaḥ ca diva okasaḥ |āgatya paścimām saṃdhyām merum uttama parvatam ||
आदित्यम् उपतिष्ठन्ति तैः च सूर्यो अभिपूजितः ।अदृश्यः सर्व भूतानाम् अस्तम् गच्छति पर्वतम्॥
ādityam upatiṣṭhanti taiḥ ca sūryo abhipūjitaḥ |adṛśyaḥ sarva bhūtānām astam gacchati parvatam ||
योजनानाम् सहस्राणि दश तानि दिवाकरः ।मुहूर्त अर्धेन तम् शीघ्रम् अभियाति शिल उच्चयम्॥
yojanānām sahasrāṇi daśa tāni divākaraḥ |muhūrta ardhena tam śīghram abhiyāti śila uccayam ||
शृंगे तस्य महत् दिव्यम् भवनम् सूर्य संनिभम् ।प्रासाद गण संबाधम् विहितम् विश्वकर्मणा॥
śṛṃge tasya mahat divyam bhavanam sūrya saṃnibham |prāsāda gaṇa saṃbādham vihitam viśvakarmaṇā ||
शोभितम् तरुभिः चित्रैः नाना पक्षि समाकुलैः ।निकेतम् पाश हस्तस्य वरुणस्य महात्मनः॥
śobhitam tarubhiḥ citraiḥ nānā pakṣi samākulaiḥ |niketam pāśa hastasya varuṇasya mahātmanaḥ ||
अन्तरा मेरुम् अस्तम् च तालो दश शिरा महान् ।जातरूपमयः श्रीमान् भ्राजते चित्र वेदिकः॥
antarā merum astam ca tālo daśa śirā mahān |jātarūpamayaḥ śrīmān bhrājate citra vedikaḥ ||
तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरस्सु च सरित्सु च ।रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः॥
teṣu sarveṣu durgeṣu sarassu ca saritsu ca |rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyaḥ tataḥ tataḥ ||
यत्र तिष्ठति धर्मज्ञः तपसा स्वेन भावितः ।मेरु सावर्णिर् इति एष ख्यातो वै ब्रह्मणा समः॥
yatra tiṣṭhati dharmajñaḥ tapasā svena bhāvitaḥ |meru sāvarṇir iti eṣa khyāto vai brahmaṇā samaḥ ||
प्रष्टव्यो मेरुसावर्णिः महर्षिः सूर्य संनिभः ।प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रवृत्तिम् मैथिलीम् प्रति॥
praṣṭavyo merusāvarṇiḥ maharṣiḥ sūrya saṃnibhaḥ |praṇamya śirasā bhūmau pravṛttim maithilīm prati ||
एतावत् जीव लोकस्य भास्करो रजनी क्षये ।कृत्वा वितिमिरम् सर्वम् अस्तम् गच्छति पर्वतम्॥
etāvat jīva lokasya bhāskaro rajanī kṣaye |kṛtvā vitimiram sarvam astam gacchati parvatam ||
एतावत् वानरैः शक्यम् गन्तुम् वानर पुंगवाः ।अभास्करम् अमर्यादम् न जानीमः ततः परम्॥
etāvat vānaraiḥ śakyam gantum vānara puṃgavāḥ |abhāskaram amaryādam na jānīmaḥ tataḥ param ||
अवगम्य तु वैदेहीम् निलयम् रावणस्य च ।अस्तम् पर्वतम् आसाद्य पूर्णे मासे निवर्तत॥
avagamya tu vaidehīm nilayam rāvaṇasya ca |astam parvatam āsādya pūrṇe māse nivartata ||
ऊर्ध्वम् मासान् न वस्तव्यम् वसन् वध्यो भवेन् मम ।सह एव शूरो युष्माभिः श्वशुरो मे गमिष्यति॥
ūrdhvam māsān na vastavyam vasan vadhyo bhaven mama |saha eva śūro yuṣmābhiḥ śvaśuro me gamiṣyati ||
श्रोतव्यम् सर्वम् एतस्य भवद्भिः दिष्ट कारिभिः ।गुरुः एष महाबाहुः श्वशुरो मे महाबलः॥
śrotavyam sarvam etasya bhavadbhiḥ diṣṭa kāribhiḥ |guruḥ eṣa mahābāhuḥ śvaśuro me mahābalaḥ ||
भवन्तः च अपि विक्रान्ताः प्रमाणम् सर्वे एव हि ।प्रमाणम् एनम् संस्थाप्य पश्यध्वम् पश्चिमाम् दिशम्॥
bhavantaḥ ca api vikrāntāḥ pramāṇam sarve eva hi |pramāṇam enam saṃsthāpya paśyadhvam paścimām diśam ||
दृष्टायाम् तु नरेन्द्रस्या पत्न्याम् अमित तेजसः ।कृत कृत्या भविष्यामः कृतस्य प्रतिकर्मणा॥
dṛṣṭāyām tu narendrasyā patnyām amita tejasaḥ |kṛta kṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā ||
अतो अन्यत् अपि यत् कार्यम् कार्यस्य अस्य प्रियम् भवेत् ।संप्रधार्य भवद्भिः च देश काल अर्थ संहितम्॥
ato anyat api yat kāryam kāryasya asya priyam bhavet |saṃpradhārya bhavadbhiḥ ca deśa kāla artha saṃhitam ||
ततः सुषेण प्रमुखाः प्लवंगमाःसुग्रीव वाक्यम् निपुणम् निशम्य ।आमंत्र्य सर्वे प्लवगाधिपम् तेजग्मुर् दिशम् ताम् वरुण अभिगुप्ताम्॥
tataḥ suṣeṇa pramukhāḥ plavaṃgamāḥsugrīva vākyam nipuṇam niśamya |āmaṃtrya sarve plavagādhipam tejagmur diśam tām varuṇa abhiguptām ||