Kanda.Sarga 5.30

हनुमानपि विश्रान्तः सर्वं शुश्राव तत्त्वतः ।सीतायास्त्रिजटायाश्च राक्षसीनां च तर्जनम्॥

hanumānapi viśrāntaḥ sarvaṃ śuśrāva tattvataḥ |sītāyāstrijaṭāyāśca rākṣasīnāṃ ca tarjanam ||

अवेक्षमाणस्तां देवीं देवतामिव नन्दने ।ततो बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास वानरः॥

avekṣamāṇastāṃ devīṃ devatāmiva nandane |tato bahuvidhāṃ cintāṃ cintayāmāsa vānaraḥ ||

यां कपीनां सहस्राणि सुबहून्ययुतानि च ।दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते सेयमासादिता मया॥

yāṃ kapīnāṃ sahasrāṇi subahūnyayutāni ca |dikṣu sarvāsu mārgante seyamāsāditā mayā ||

चारेण तु सुयुक्तेन शत्रोः शक्तिमवेक्षता ।गूढेन चरता तावदवेक्षितमिदं मया॥

cāreṇa tu suyuktena śatroḥ śaktimavekṣatā |gūḍhena caratā tāvadavekṣitamidaṃ mayā ||

राक्षसानां विशेषश्च पुरी चेयमवेक्षिता ।राक्षसाधिपतेरस्य प्रभावो रावणस्य च॥

rākṣasānāṃ viśeṣaśca purī ceyamavekṣitā |rākṣasādhipaterasya prabhāvo rāvaṇasya ca ||

युक्तं तस्याप्रमेयस्य सर्वसत्त्वदयावतः ।समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनकांक्षिणीम्॥

yuktaṃ tasyāprameyasya sarvasattvadayāvataḥ |samāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanakāṃkṣiṇīm ||

अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।अदृष्टदुःखां दुःखार्तां दुःखस्यान्तमगच्छतीम्॥

ahamāśvāsayāmyenāṃ pūrṇacandranibhānanām |adṛṣṭaduḥkhāṃ duḥkhārtāṃ duḥkhasyāntamagacchatīm ||

यद्यप्यहमिमां देवीं शोकोपहतचेतनाम् ।अनाश्वास्य गमिष्यामि दोषवद् गमनं भवेत्॥

yadyapyahamimāṃ devīṃ śokopahatacetanām |anāśvāsya gamiṣyāmi doṣavad gamanaṃ bhavet ||

गते हि मयि तत्रेयं राजपुत्री यशस्विनी ।परित्राणमविन्दन्ती जानकी जीवितं त्यजेत्॥

gate hi mayi tatreyaṃ rājaputrī yaśasvinī |paritrāṇamavindantī jānakī jīvitaṃ tyajet ||

मया च स महाबाहुः पूर्णचन्द्रनिभाननः ।समाश्वासयितुं न्याय्यः सीतादर्शनलालसः॥

mayā ca sa mahābāhuḥ pūrṇacandranibhānanaḥ |samāśvāsayituṃ nyāyyaḥ sītādarśanalālasaḥ ||

निशाचरीणां प्रत्यक्षमनर्हं चापि भाषणम् ।कथं तु खलु कर्तव्यमिदं कृच्छ्रगतो ह्यहम्॥

niśācarīṇāṃ pratyakṣamanarhaṃ cāpi bhāṣaṇam |kathaṃ tu khalu kartavyamidaṃ kṛcchragato hyaham ||

अनेन रात्रिशेषेण यदि नाश्वास्यते मया ।सर्वथा नास्ति सन्देहः परित्यक्ष्यति जीवितम्॥

anena rātriśeṣeṇa yadi nāśvāsyate mayā |sarvathā nāsti sandehaḥ parityakṣyati jīvitam ||

रामश्च यदि पृच्छेन्मां किं मां सीता ऽब्रवीद्वचः ।किमहं दं प्रतिब्रूयामसम्भाष्य सुमध्यमाम्॥

rāmaśca yadi pṛcchenmāṃ kiṃ māṃ sītā 'bravīdvacaḥ |kimahaṃ daṃ pratibrūyāmasambhāṣya sumadhyamām ||

सीतासन्देशरहितं मामितस्त्वरया गतम् ।निर्दहेदपि काकुत्स्थः क्रुद्धस्तीव्रेण चक्षुषा॥

sītāsandeśarahitaṃ māmitastvarayā gatam |nirdahedapi kākutsthaḥ kruddhastīvreṇa cakṣuṣā ||

यदि चोद्योजयिष्यामि भर्तारं रामकारणात् ।व्यर्थमागमनं तस्य ससैन्यस्य भविष्यति॥

yadi codyojayiṣyāmi bhartāraṃ rāmakāraṇāt |vyarthamāgamanaṃ tasya sasainyasya bhaviṣyati ||

अन्तरं त्वहमासाद्य राक्षसीनामिह स्थितः ।शनैराश्वासयिष्यामि सन्तापबहुलामिमाम्॥

antaraṃ tvahamāsādya rākṣasīnāmiha sthitaḥ |śanairāśvāsayiṣyāmi santāpabahulāmimām ||

अहं त्वति तनुश्चैव वानरश्च विशेषतः ।वाचं चोदाहरिष्यामि मानुषीमिह संस्कृताम्॥

ahaṃ tvati tanuścaiva vānaraśca viśeṣataḥ |vācaṃ codāhariṣyāmi mānuṣīmiha saṃskṛtām ||

यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव संस्कृताम् ।रावणं मन्यमाना मां सीता भीता भविष्यति ।वानरस्य विशेषेण कथं स्यादभिभाषणम्॥

yadi vācaṃ pradāsyāmi dvijātiriva saṃskṛtām |rāvaṇaṃ manyamānā māṃ sītā bhītā bhaviṣyati |vānarasya viśeṣeṇa kathaṃ syādabhibhāṣaṇam ||

अवश्यमेव वक्तव्यं मानुषं वाक्यमर्थवत् ।मया सान्त्वयितुं शक्या नान्यथेयमनिन्दिता॥

avaśyameva vaktavyaṃ mānuṣaṃ vākyamarthavat |mayā sāntvayituṃ śakyā nānyatheyamaninditā ||

सेयमालोक्य मे रूपं जानकी भाषितं तथा ।रक्षोभिस्त्रासिता पूर्वं भूयस्त्रासं गमिष्यति॥

seyamālokya me rūpaṃ jānakī bhāṣitaṃ tathā |rakṣobhistrāsitā pūrvaṃ bhūyastrāsaṃ gamiṣyati ||

ततो जातपरित्रासा शब्दं कुर्यान्मनस्विनी ।जानमाना विशालाक्षी रावणं कामरूपिणम्॥

tato jātaparitrāsā śabdaṃ kuryānmanasvinī |jānamānā viśālākṣī rāvaṇaṃ kāmarūpiṇam ||

सीतया च कृते शब्दे सहसा राक्षसीगणः ।नानाप्रहरणो घोरः समेयादन्तकोपमः॥

sītayā ca kṛte śabde sahasā rākṣasīgaṇaḥ |nānāpraharaṇo ghoraḥ sameyādantakopamaḥ ||

ततो मां संपरिक्षिप्य सर्वतो विकृताननाः ।वधे च ग्रहणे चैव कुर्युर्यत्नं यथाबलम्॥

tato māṃ saṃparikṣipya sarvato vikṛtānanāḥ |vadhe ca grahaṇe caiva kuryuryatnaṃ yathābalam ||

गृह्य शाखाः प्रशाखाश्च स्कन्धांश्चोत्तमशाखिनाम् ।दृष्ट्वा विपरिधावन्तं भवेयुर्भयशङ्किताः॥

gṛhya śākhāḥ praśākhāśca skandhāṃścottamaśākhinām |dṛṣṭvā viparidhāvantaṃ bhaveyurbhayaśaṅkitāḥ ||

मम रूपं च सम्प्रेक्ष्य वने विचरतो महत् ।राक्षस्यो भयवित्रस्ता भवेयुर्विकृताननाः॥

mama rūpaṃ ca samprekṣya vane vicarato mahat |rākṣasyo bhayavitrastā bhaveyurvikṛtānanāḥ ||

ततः कुर्युः समाह्वानं राक्षस्यो रक्षसामपि ।राक्षसेन्द्रनियुक्तानां राक्षसेन्द्रनिवेशने॥

tataḥ kuryuḥ samāhvānaṃ rākṣasyo rakṣasāmapi |rākṣasendraniyuktānāṃ rākṣasendraniveśane ||

ते शूलशक्तिनिस्त्रिंशविविधायुधपाणयः ।आपतेयुर्विमर्दे ऽस्मिन् वेगेनोद्विग्नकारिणः॥

te śūlaśaktinistriṃśavividhāyudhapāṇayaḥ |āpateyurvimarde 'smin vegenodvignakāriṇaḥ ||

संरुद्धस्तैस्तु परितो विधमन् रक्षसां बलम् ।शक्नुयां न तु संप्राप्तुं परं पारं महोदधेः॥

saṃruddhastaistu parito vidhaman rakṣasāṃ balam |śaknuyāṃ na tu saṃprāptuṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ ||

मां वा गृह्णीयुराप्लुत्य बहवः शीघ्रकारिणः ।स्यादियं चागृहीतार्था मम च ग्रहणं भवेत्॥

māṃ vā gṛhṇīyurāplutya bahavaḥ śīghrakāriṇaḥ |syādiyaṃ cāgṛhītārthā mama ca grahaṇaṃ bhavet ||

हिंसाभिरुचयो हिंस्युरिमां वा जनकात्मजाम् ।विपन्नं स्यात्ततः कार्यं रामसुग्रीवयोरिदम्॥

hiṃsābhirucayo hiṃsyurimāṃ vā janakātmajām |vipannaṃ syāttataḥ kāryaṃ rāmasugrīvayoridam ||

उद्देशे नष्टमार्गे ऽस्मिन् राक्षसैः परिवारिते ।सागरेण परिक्षिप्ते गुप्त वसति जानकी॥

uddeśe naṣṭamārge 'smin rākṣasaiḥ parivārite |sāgareṇa parikṣipte gupta vasati jānakī ||

विशस्ते वा गृहीते वा रक्षोभिर्मयि संयुगे ।नान्यं पश्यामि रामस्य साहाय्यं कार्यसाधने॥

viśaste vā gṛhīte vā rakṣobhirmayi saṃyuge |nānyaṃ paśyāmi rāmasya sāhāyyaṃ kāryasādhane ||

विमृशंश्च न पश्यामि यो हते मयि वानरः ।शतयोजनविस्तीर्णं लङ्गयेत महोदधिम्॥

vimṛśaṃśca na paśyāmi yo hate mayi vānaraḥ |śatayojanavistīrṇaṃ laṅgayeta mahodadhim ||

कामं हन्तुं समर्थो ऽस्मि सहस्राण्यपि रक्षसाम् ।नतु शक्ष्यामि संप्राप्तुं परं पारं महोदधेः॥

kāmaṃ hantuṃ samartho 'smi sahasrāṇyapi rakṣasām |natu śakṣyāmi saṃprāptuṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ ||

असत्यानि च युद्धानि संशयो मे न रोचते ।कश्च निस्संशयं कार्यं कुर्यात् प्राज्ञः ससंशयम्॥

asatyāni ca yuddhāni saṃśayo me na rocate |kaśca nissaṃśayaṃ kāryaṃ kuryāt prājñaḥ sasaṃśayam ||

प्राणत्यागश्च वैदेह्या भवेदनभिभाषणे ।एष दोषो महान् हि स्यान्मम सीताभिभाषणे॥

prāṇatyāgaśca vaidehyā bhavedanabhibhāṣaṇe |eṣa doṣo mahān hi syānmama sītābhibhāṣaṇe ||

भूताश्चार्था विनश्यन्ति देशकालविरोधिताः ।विक्लवं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा॥

bhūtāścārthā vinaśyanti deśakālavirodhitāḥ |viklavaṃ dūtamāsādya tamaḥ sūryodaye yathā ||

अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चिता ऽपि न शोभते ।घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः॥

arthānarthāntare buddhirniścitā 'pi na śobhate |ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ ||

न विनश्येत् कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं भवेत् ।लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत्॥

na vinaśyet kathaṃ kāryaṃ vaiklavyaṃ na kathaṃ bhavet |laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet ||

कथं नु खलु वाक्यं मे श्रुणुयान्नोद्विजेत वा ।इति संचिन्त्य हनुमांश्चकार मतिमान् मतिम्॥

kathaṃ nu khalu vākyaṃ me śruṇuyānnodvijeta vā |iti saṃcintya hanumāṃścakāra matimān matim ||

राममक्लिष्टकर्माणं स्वबन्धुमनुकीर्तयन् ।नैनामुद्वेजयिष्यामि तद्बन्धुगतमानसाम्॥

rāmamakliṣṭakarmāṇaṃ svabandhumanukīrtayan |naināmudvejayiṣyāmi tadbandhugatamānasām ||

इक्ष्वाकूणां वरिष्ठस्य रामस्य विदितात्मनः ।शुभानि धर्मयुक्तानि वचनानि समर्पयन्॥

ikṣvākūṇāṃ variṣṭhasya rāmasya viditātmanaḥ |śubhāni dharmayuktāni vacanāni samarpayan ||

श्रावयिष्यामि सर्वाणि मधुरां प्रब्रुवन् गिरम् ।श्रद्धास्यति यथा हीयं तथा सर्वं समादधे॥

śrāvayiṣyāmi sarvāṇi madhurāṃ prabruvan giram |śraddhāsyati yathā hīyaṃ tathā sarvaṃ samādadhe ||

इति स बहुविधं महानुभावो जगतिपतेः प्रमदामवेक्षमाणः ।मधुरमवितथं जगाद वाक्यं द्रुमविटपान्तरमास्थितो हनूमान्॥

iti sa bahuvidhaṃ mahānubhāvo jagatipateḥ pramadāmavekṣamāṇaḥ |madhuramavitathaṃ jagāda vākyaṃ drumaviṭapāntaramāsthito hanūmān ||