Kanda.Sarga 6.46

ततो द्यां पृथिवीं चैव वीक्षमाणा वनौकसः ।ददृशुः सन्ततौ बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥

tato dyāṃ pṛthivīṃ caiva vīkṣamāṇā vanaukasaḥ |dadṛśuḥ santatau bāṇairbhrātarau rāmalakṣmaṇau ||

वृष्ट्वेवोपरते देवे कृतकर्मणि राक्षसे ।आजगामाथ तं देशं ससुग्रीवो विभीषणः॥

vṛṣṭvevoparate deve kṛtakarmaṇi rākṣase |ājagāmātha taṃ deśaṃ sasugrīvo vibhīṣaṇaḥ ||

नीलद्विविदमैन्दाश्च सुषेणकुमुदाङ्गदाः ।तूर्णं हनुमता सार्धमन्वशोचन्त राघवौ॥

nīladvividamaindāśca suṣeṇakumudāṅgadāḥ |tūrṇaṃ hanumatā sārdhamanvaśocanta rāghavau ||

अचेष्टौ मन्दनिश्वासौ शोणितौघपरिप्लुतौ ।शरजालाचितौ स्तब्धौ शयानौ शरतल्पयोः॥

aceṣṭau mandaniśvāsau śoṇitaughapariplutau |śarajālācitau stabdhau śayānau śaratalpayoḥ ||

निश्वसन्तौ यथा सर्पौ निश्चेष्टौ मन्दविक्रमौ ।रुधिरस्रावदिग्धाङ्गौ तापनीयाविव ध्वजौ॥

niśvasantau yathā sarpau niśceṣṭau mandavikramau |rudhirasrāvadigdhāṅgau tāpanīyāviva dhvajau ||

तौ वीरशयने वीरौ शयनौ मन्दचेष्टितौ ।यूथपैस्तैः परिवृतौ बाष्पव्याकुललोचनैः॥

tau vīraśayane vīrau śayanau mandaceṣṭitau |yūthapaistaiḥ parivṛtau bāṣpavyākulalocanaiḥ ||

राघवौ पतितौ दृष्ट्वा शरजालसमावृतौ ।बभूवुर्व्यथिताः सर्वे वानराः सविभीषणाः॥

rāghavau patitau dṛṣṭvā śarajālasamāvṛtau |babhūvurvyathitāḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ ||

अन्तरिक्षं निरीक्षन्तो दिशः सर्वाश्च वानराः ।न चैनं मायया च्छन्नं ददृशू रावणिं रणे॥

antarikṣaṃ nirīkṣanto diśaḥ sarvāśca vānarāḥ |na cainaṃ māyayā cchannaṃ dadṛśū rāvaṇiṃ raṇe ||

त तु मायाप्रतिच्छन्नं माययैव विभीषणः ।वीक्षमाणो ददर्शाथ भ्रातुः पुत्रमवस्थितम्॥

ta tu māyāpraticchannaṃ māyayaiva vibhīṣaṇaḥ |vīkṣamāṇo dadarśātha bhrātuḥ putramavasthitam ||

तमप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे ।ददर्शान्तर्हितं वीरं वरदानाद्विभीषणः॥

tamapratimakarmāṇamapratidvandvamāhave |dadarśāntarhitaṃ vīraṃ varadānādvibhīṣaṇaḥ ||

तेजसा यशसा चैव विक्रमेण च संयुतम्॥

tejasā yaśasā caiva vikrameṇa ca saṃyutam ||

इन्द्रजित्त्वात्मनः कर्म तौ शयानौ समीक्ष्य च ।उवाच परमप्रीतो हर्षयन् सर्वनैर्ऋतान्॥

indrajittvātmanaḥ karma tau śayānau samīkṣya ca |uvāca paramaprīto harṣayan sarvanairṛtān ||

दूषणस्य च हन्तारौ खरस्य च महाबलौ ।सादितौ मामकैर्बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्णौ॥

dūṣaṇasya ca hantārau kharasya ca mahābalau |sāditau māmakairbāṇairbhrātarau rāmalakṣṇau ||

नेमौ मोक्षयितुं शक्यावेतस्मादिषुबन्धनात् ।सर्वैरपि समागम्य सर्षिसङ्घैः सुरासुरैः॥

nemau mokṣayituṃ śakyāvetasmādiṣubandhanāt |sarvairapi samāgamya sarṣisaṅghaiḥ surāsuraiḥ ||

यत्कृते चिन्तयानस्य शोकार्तस्य पितुर्मम ।अस्पृष्ट्वा शयनं गात्रैस्त्रियामा याति शर्वरी॥

yatkṛte cintayānasya śokārtasya piturmama |aspṛṣṭvā śayanaṃ gātraistriyāmā yāti śarvarī ||

कृत्स्नेयं यत्कृते लङ्का नदी वर्षास्विवाकुला ।सो ऽयं मूलहरो ऽनर्थः सर्वेषां निहतो मया॥

kṛtsneyaṃ yatkṛte laṅkā nadī varṣāsvivākulā |so 'yaṃ mūlaharo 'narthaḥ sarveṣāṃ nihato mayā ||

रामस्य लक्ष्मणस्यापि सर्वेषां च वनौकसाम् ।विक्रमा निष्फलाः सर्वे यथा शरदि तोयदाः॥

rāmasya lakṣmaṇasyāpi sarveṣāṃ ca vanaukasām |vikramā niṣphalāḥ sarve yathā śaradi toyadāḥ ||

एवमुक्त्वा तु तान् सर्वान् राक्षसान् परिपार्श्वतः ।यूथपानपि तान् सर्वांस्ताडयामास रावणिः॥

evamuktvā tu tān sarvān rākṣasān paripārśvataḥ |yūthapānapi tān sarvāṃstāḍayāmāsa rāvaṇiḥ ||

नीलं नवभिराहत्य मैन्दं च द्विविदं तथा ।त्रिभिस्त्रिभिरमित्रघ्नस्तताप प्रवरेषुभिः॥

nīlaṃ navabhirāhatya maindaṃ ca dvividaṃ tathā |tribhistribhiramitraghnastatāpa pravareṣubhiḥ ||

जाम्बवन्तं महेष्वासो विद्ध्वा बाणेन वक्षसि ।हनूमतो वेगवतो विससर्ज शरान् दश॥

jāmbavantaṃ maheṣvāso viddhvā bāṇena vakṣasi |hanūmato vegavato visasarja śarān daśa ||

गवाक्षं शरभं चैव द्वावप्यमिततेजसौ ।द्वाभ्यां द्वाभ्यां महावेगो विव्याध युधि रावणिः॥

gavākṣaṃ śarabhaṃ caiva dvāvapyamitatejasau |dvābhyāṃ dvābhyāṃ mahāvego vivyādha yudhi rāvaṇiḥ ||

गोलाङ्गूलेश्वरं चैव वालिपुत्रमथाङ्गदम् ।विव्याध बहुभिर्बाणैस्त्वरमाणो ऽथ रावणिः॥

golāṅgūleśvaraṃ caiva vāliputramathāṅgadam |vivyādha bahubhirbāṇaistvaramāṇo 'tha rāvaṇiḥ ||

तान् वानरवरान् भित्त्वा शरैरग्निशिखोपमैः ।ननाद बलवांस्तत्र महासत्त्वः स रावणिः॥

tān vānaravarān bhittvā śarairagniśikhopamaiḥ |nanāda balavāṃstatra mahāsattvaḥ sa rāvaṇiḥ ||

तानर्दयित्वा बाणौघैस्त्रासयित्वा च वानरान् ।प्रजहास महाबाहुर्वचनं चेदमब्रवीत्॥

tānardayitvā bāṇaughaistrāsayitvā ca vānarān |prajahāsa mahābāhurvacanaṃ cedamabravīt ||

शरबन्धेन घोरेण मया बद्धौ चमूमुखे ।सहितौ भ्रातरावेतौ निशामयत राक्षसाः॥

śarabandhena ghoreṇa mayā baddhau camūmukhe |sahitau bhrātarāvetau niśāmayata rākṣasāḥ ||

एवमुक्तास्तु ते सर्वे राक्षसाः कूटयोधिनः ।परं विस्मयमाजग्मुः कर्मणा तेन हर्षिताः॥

evamuktāstu te sarve rākṣasāḥ kūṭayodhinaḥ |paraṃ vismayamājagmuḥ karmaṇā tena harṣitāḥ ||

विनेदुश्च महानादान् सर्वतो जलदोपमाः ।हतो राम इति ज्ञात्वा रावणिं समपूजयन्॥

vineduśca mahānādān sarvato jaladopamāḥ |hato rāma iti jñātvā rāvaṇiṃ samapūjayan ||

निष्पन्दौ तु तदा दृष्ट्वा तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।वसुधायां निरुच्छ्वासौ हतावित्यन्वमन्यत॥

niṣpandau tu tadā dṛṣṭvā tāvubhau rāmalakṣmaṇau |vasudhāyāṃ nirucchvāsau hatāvityanvamanyata ||

हर्षेण तु समाविष्ट इन्द्रजित् समितिञ्जयः ।प्रविवेश पुरीं लङ्कां हर्षयन् सर्वराक्षसान्॥

harṣeṇa tu samāviṣṭa indrajit samitiñjayaḥ |praviveśa purīṃ laṅkāṃ harṣayan sarvarākṣasān ||

रामलक्ष्मणयोर्द्दष्ट्वा शरीरे सायकैश्चिते ।सर्वाणि चाङ्गोपाङ्गानि सुग्रीवं भयमाविशत्॥

rāmalakṣmaṇayorddaṣṭvā śarīre sāyakaiścite |sarvāṇi cāṅgopāṅgāni sugrīvaṃ bhayamāviśat ||

तमुवाच परित्रस्तं वानरेन्द्रं विभीषणः ।सबाष्पवदनं दीनं शोकव्याकुललोचनम्॥

tamuvāca paritrastaṃ vānarendraṃ vibhīṣaṇaḥ |sabāṣpavadanaṃ dīnaṃ śokavyākulalocanam ||

अलं त्रासेन सुग्रीव बाष्पवेगो निगृह्यताम् ।एवं प्रायाणि युद्धानि विजयो नास्ति नैष्ठिकः॥

alaṃ trāsena sugrīva bāṣpavego nigṛhyatām |evaṃ prāyāṇi yuddhāni vijayo nāsti naiṣṭhikaḥ ||

सशेषभाग्यता ऽस्माकं यदि वीर भविष्यति ।मोहमेतौ प्रहास्येते महात्मानौ महाबलौ॥

saśeṣabhāgyatā 'smākaṃ yadi vīra bhaviṣyati |mohametau prahāsyete mahātmānau mahābalau ||

पर्यवस्थापयात्मानमनाथं मां च वानर ।सत्यधर्माभिरक्तानां नास्ति मृत्युकृतं भयम्॥

paryavasthāpayātmānamanāthaṃ māṃ ca vānara |satyadharmābhiraktānāṃ nāsti mṛtyukṛtaṃ bhayam ||

एवमुक्त्वा ततस्तस्य जलक्लिन्नेन पाणिना ।सुग्रीवस्य शुभे नेत्रे प्रममार्ज विभिषणः॥

evamuktvā tatastasya jalaklinnena pāṇinā |sugrīvasya śubhe netre pramamārja vibhiṣaṇaḥ ||

ततः सलिलमादाय विद्यया परिजप्य च ।सुग्रीवनेत्रे धर्मात्मा स ममार्ज विभीषणः॥

tataḥ salilamādāya vidyayā parijapya ca |sugrīvanetre dharmātmā sa mamārja vibhīṣaṇaḥ ||

प्रमृज्य वदनं तस्य कपिराजस्य धीमतः ।अब्रवीत् कालसम्प्राप्तमसम्भ्रममिदं वचः॥

pramṛjya vadanaṃ tasya kapirājasya dhīmataḥ |abravīt kālasamprāptamasambhramamidaṃ vacaḥ ||

न कालः कपिराजेन्द्र वैक्लव्यमनुवर्तितुम् ।अतिस्नेहो ऽप्यकाले ऽस्मिन् मरणायोपकल्पते॥

na kālaḥ kapirājendra vaiklavyamanuvartitum |atisneho 'pyakāle 'smin maraṇāyopakalpate ||

तस्मादुत्सृज्य वैक्लव्यं सर्वकार्यविनाशनम् ।हितं रामपुरोगाणां सैन्यानामनुचिन्त्यताम्॥

tasmādutsṛjya vaiklavyaṃ sarvakāryavināśanam |hitaṃ rāmapurogāṇāṃ sainyānāmanucintyatām ||

अथवा रक्ष्यतां रामो यावत् सञ्ज्ञाविपर्ययः ।लब्धसञ्ज्ञौ हि काकुत्स्थौ भयं नो व्यपनेष्यतः॥

athavā rakṣyatāṃ rāmo yāvat sañjñāviparyayaḥ |labdhasañjñau hi kākutsthau bhayaṃ no vyapaneṣyataḥ ||

नैतत् किञ्चन रामस्य न च रामो मुमूर्षति ।न ह्येनं हास्यते लक्ष्मीर्दुर्लभा या गतायुषाम्॥

naitat kiñcana rāmasya na ca rāmo mumūrṣati |na hyenaṃ hāsyate lakṣmīrdurlabhā yā gatāyuṣām ||

तस्मादाश्वासयात्मानं बलं चाश्वासय स्वकम् ।यावत् कार्याणि सर्वाणि पुनः संस्थापयाम्यहम्॥

tasmādāśvāsayātmānaṃ balaṃ cāśvāsaya svakam |yāvat kāryāṇi sarvāṇi punaḥ saṃsthāpayāmyaham ||

एते हि फुल्लनयनास्त्रासादागतसाध्वसाः ।कर्णे कर्णे प्रकथिता हरयो हरिसत्तम॥

ete hi phullanayanāstrāsādāgatasādhvasāḥ |karṇe karṇe prakathitā harayo harisattama ||

मां तु दृष्ट्वा प्रधावन्तमनीकं सम्प्रहर्षितुम् ।त्यजन्तु हरयस्त्रासं भुक्तपूर्वामिव स्रजम्॥

māṃ tu dṛṣṭvā pradhāvantamanīkaṃ sampraharṣitum |tyajantu harayastrāsaṃ bhuktapūrvāmiva srajam ||

समाश्वास्य तु सुग्रीवं राक्षसेन्द्रो विभीषणः ।विद्रुतं वानरानीकं तत्समाश्वासयत् पुनः॥

samāśvāsya tu sugrīvaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ |vidrutaṃ vānarānīkaṃ tatsamāśvāsayat punaḥ ||

इन्द्रजित्तु महामायः सर्वसैन्यसमावृतः ।विवेश नगरीं लङ्कां पितरं चाभ्युपागमत्॥

indrajittu mahāmāyaḥ sarvasainyasamāvṛtaḥ |viveśa nagarīṃ laṅkāṃ pitaraṃ cābhyupāgamat ||

तत्र रावणमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः ।आचचक्षे प्रियं पित्रे निहतौ रामलक्ष्मणौ॥

tatra rāvaṇamāsīnamabhivādya kṛtāñjaliḥ |ācacakṣe priyaṃ pitre nihatau rāmalakṣmaṇau ||

उत्पपात ततो हृष्टः पुत्रं च परिषस्वजे ।रावणो रक्षसां मध्ये श्रुत्वा शत्रू निपातितौ ।उपाघ्राय स मूर्ध्न्येनं पप्रच्छ प्रीतमानसः॥

utpapāta tato hṛṣṭaḥ putraṃ ca pariṣasvaje |rāvaṇo rakṣasāṃ madhye śrutvā śatrū nipātitau |upāghrāya sa mūrdhnyenaṃ papraccha prītamānasaḥ ||

पृच्छते च यथावृत्तं पित्रे सर्वं न्यवेदयत् ।यथा तौ शरबन्धेन निश्चेष्टौ निष्प्रभौ कृतौ॥

pṛcchate ca yathāvṛttaṃ pitre sarvaṃ nyavedayat |yathā tau śarabandhena niśceṣṭau niṣprabhau kṛtau ||

स हर्षवेगानुगतान्तरात्मा श्रुत्वा वचस्तस्य महारथस्य ।जहौ ज्वरं दाशरथेः समुत्थितं प्रहृष्य वाचा ऽभिननन्द पुत्रम्॥

sa harṣavegānugatāntarātmā śrutvā vacastasya mahārathasya |jahau jvaraṃ dāśaratheḥ samutthitaṃ prahṛṣya vācā 'bhinananda putram ||