Kanda.Sarga 7.23

ततो जित्वा दशग्रीवो यमं त्रिदशपुङ्गवम् ।रावणस्तु रणश्लाघी स्वसहायान्ददर्श ह॥

tato jitvā daśagrīvo yamaṃ tridaśapuṅgavam |rāvaṇastu raṇaślāghī svasahāyāndadarśa ha ||

ततो रुधिरसिक्ताङ्गं प्रहारैर्जर्जरीकृतम् ।रावणं राक्षसा दृष्ट्वा ह्यष्टवत् समुपागमन्॥

tato rudhirasiktāṅgaṃ prahārairjarjarīkṛtam |rāvaṇaṃ rākṣasā dṛṣṭvā hyaṣṭavat samupāgaman ||

जयेन वर्धयित्वा च मारीचप्रमुखास्ततः ।पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्विता रावणेन तु॥

jayena vardhayitvā ca mārīcapramukhāstataḥ |puṣpakaṃ bhejire sarve sāntvitā rāvaṇena tu ||

ततो रसातलं गच्छन् प्रविष्टः पयसां निधिम् ।दैत्योरगगणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितम्॥

tato rasātalaṃ gacchan praviṣṭaḥ payasāṃ nidhim |daityoragagaṇādhyuṣṭaṃ varuṇena surakṣitam ||

स तु भोगवतीं गत्वा पुरीं वासुकिपालिताम् ।कृत्वा नागान्वशे हृष्टो ययौ मणिमयीं पुरीम्॥

sa tu bhogavatīṃ gatvā purīṃ vāsukipālitām |kṛtvā nāgānvaśe hṛṣṭo yayau maṇimayīṃ purīm ||

निवातकवचास्तत्र दैत्या लब्धवरा वसन् ।राक्षसान्तान्समागम्य युद्धाय समुपाह्वयत्॥

nivātakavacāstatra daityā labdhavarā vasan |rākṣasāntānsamāgamya yuddhāya samupāhvayat ||

ते तु सर्वे सुविक्रान्ता दैतेया बलशालिनः ।नानाप्रहरणास्तत्र प्रहृष्टा युद्धदुर्मदाः॥

te tu sarve suvikrāntā daiteyā balaśālinaḥ |nānāpraharaṇāstatra prahṛṣṭā yuddhadurmadāḥ ||

शूलैस्त्रिशूलैः कुलिशैः पट्टिशासिपरश्वधैः ।अन्योन्यं बिभिदुः क्रुद्धा राक्षसा दानवास्तथा॥

śūlaistriśūlaiḥ kuliśaiḥ paṭṭiśāsiparaśvadhaiḥ |anyonyaṃ bibhiduḥ kruddhā rākṣasā dānavāstathā ||

तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः ।न चान्यतरयोस्तत्र विजयो वा क्षयो ऽपि वा॥

teṣāṃ tu yudhyamānānāṃ sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ |na cānyatarayostatra vijayo vā kṣayo 'pi vā ||

ततः पितामहस्तत्र त्रैलोक्यगतिरव्ययः ।आजगाम द्रुतं देवो विमानवरमास्थितः॥

tataḥ pitāmahastatra trailokyagatiravyayaḥ |ājagāma drutaṃ devo vimānavaramāsthitaḥ ||

निवातकवचानां तु निवार्य रणकर्म तत् ।वृद्धः पितामहो वाक्यमुवाच विदितार्थवत्॥

nivātakavacānāṃ tu nivārya raṇakarma tat |vṛddhaḥ pitāmaho vākyamuvāca viditārthavat ||

नह्ययं रावणो युद्धे शक्यो जेतुं सुरासुरैः ।न भवन्तः क्षयं नेतुमपि सामरदानवैः॥

nahyayaṃ rāvaṇo yuddhe śakyo jetuṃ surāsuraiḥ |na bhavantaḥ kṣayaṃ netumapi sāmaradānavaiḥ ||

राक्षसस्य सखित्वं च भवद्भिः सह रोचते ।अविभक्ताश्च सर्वार्थाः सुहृदां नात्र संशयः॥

rākṣasasya sakhitvaṃ ca bhavadbhiḥ saha rocate |avibhaktāśca sarvārthāḥ suhṛdāṃ nātra saṃśayaḥ ||

ततो ऽग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवांस्तत्र रावणः ।निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमानभवत्तदा॥

tato 'gnisākṣikaṃ sakhyaṃ kṛtavāṃstatra rāvaṇaḥ |nivātakavacaiḥ sārdhaṃ prītimānabhavattadā ||

अर्थतस्तैर्यथान्यायं संवत्सरमथोषितः ।स्वपुरान्निर्विशेषं च प्रियं प्राप्तो दशाननः॥

arthatastairyathānyāyaṃ saṃvatsaramathoṣitaḥ |svapurānnirviśeṣaṃ ca priyaṃ prāpto daśānanaḥ ||

ततोपधार्य मायानां शतमेकं समाप्तवान् ।सलिलेन्द्रपुरान्वेषी भ्रमति स्म रसातलम्॥

tatopadhārya māyānāṃ śatamekaṃ samāptavān |salilendrapurānveṣī bhramati sma rasātalam ||

ततो ऽश्मनगरं नाम कालकेयैरधिष्ठितम् ।गत्वा तु कालकेयांश्च हत्वा तत्र बलोत्कटान्॥

tato 'śmanagaraṃ nāma kālakeyairadhiṣṭhitam |gatvā tu kālakeyāṃśca hatvā tatra balotkaṭān ||

शूर्पणख्याश्च भर्तारमसिना प्राच्छिनत्तदा ।श्यालं च बलवन्तं च विद्युज्जिह्वं बलोत्कटम् ।जिह्वया संलिहन्तं च राक्षसं समरे तथा॥

śūrpaṇakhyāśca bhartāramasinā prācchinattadā |śyālaṃ ca balavantaṃ ca vidyujjihvaṃ balotkaṭam |jihvayā saṃlihantaṃ ca rākṣasaṃ samare tathā ||

तं विजित्य मुहूर्तेन जघ्ने दैत्यांश्चतुःशतम्॥

taṃ vijitya muhūrtena jaghne daityāṃścatuḥśatam ||

ततः पाण्डुरमेघाभं कैलासमिव भास्वरम् ।वरुणस्यालयं दिव्यमपश्यद्राक्षसाधिपः॥

tataḥ pāṇḍurameghābhaṃ kailāsamiva bhāsvaram |varuṇasyālayaṃ divyamapaśyadrākṣasādhipaḥ ||

क्षरन्तीं च पयस्तत्र सुरभिं गामवस्थिताम् ।यस्याः पयोभिनिष्यन्दात्क्षीरोदो नाम सागरः॥

kṣarantīṃ ca payastatra surabhiṃ gāmavasthitām |yasyāḥ payobhiniṣyandātkṣīrodo nāma sāgaraḥ ||

ददर्श रावणस्तत्र गोवृषेन्द्रवरारणिम् ।यस्माच्चन्द्रः प्रभवति शीतरश्मिर्निशाकरः॥

dadarśa rāvaṇastatra govṛṣendravarāraṇim |yasmāccandraḥ prabhavati śītaraśmirniśākaraḥ ||

यं समाश्रित्य जीवन्ति फेनपाः परमर्षयः ।अमृतं यत्र चोत्पन्नं स्वधा च स्वधभोजिनाम्॥

yaṃ samāśritya jīvanti phenapāḥ paramarṣayaḥ |amṛtaṃ yatra cotpannaṃ svadhā ca svadhabhojinām ||

यां ब्रुवन्ति नरा लोके सुरभिं नाम नामतः ।प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाद्भुताम्॥

yāṃ bruvanti narā loke surabhiṃ nāma nāmataḥ |pradakṣiṇaṃ tu tāṃ kṛtvā rāvaṇaḥ paramādbhutām ||

प्रविवेश महाघोरं गुप्तं बहुविधैर्बलैः ।ततो धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं तदा ।नित्यप्रहृष्टं ददृशे वरुणस्य गृहोत्तमम्॥

praviveśa mahāghoraṃ guptaṃ bahuvidhairbalaiḥ |tato dhārāśatākīrṇaṃ śāradābhranibhaṃ tadā |nityaprahṛṣṭaṃ dadṛśe varuṇasya gṛhottamam ||

ततो हत्वा बलाध्यक्षान्समरे तैश्च ताडितः ।अब्रवीच्च ततो योधान्राजा शीघ्रं निवेद्यताम्॥

tato hatvā balādhyakṣānsamare taiśca tāḍitaḥ |abravīcca tato yodhānrājā śīghraṃ nivedyatām ||

युद्धार्थी रावणः प्राप्तस्तस्य युद्धं प्रदीयताम् ।वद वा न भयं ते ऽस्ति निर्जितो ऽस्मीति साञ्जलिः॥

yuddhārthī rāvaṇaḥ prāptastasya yuddhaṃ pradīyatām |vada vā na bhayaṃ te 'sti nirjito 'smīti sāñjaliḥ ||

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः ।पुत्राः पौत्राश्च निष्क्रामन्गौश्च पुष्कर एव च॥

etasminnantare kruddhā varuṇasya mahātmanaḥ |putrāḥ pautrāśca niṣkrāmangauśca puṣkara eva ca ||

ते तु वीर्यगुणोपेता बलैः परिवृताः स्वकैः ।युङ्क्त्वा रथान्कामगमानुद्यद्भास्वरवर्चसः॥

te tu vīryaguṇopetā balaiḥ parivṛtāḥ svakaiḥ |yuṅktvā rathānkāmagamānudyadbhāsvaravarcasaḥ ||

ततो युद्धं समभवद्दारुणं रोमहर्षणम् ।सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां रावणस्य च धीमतः॥

tato yuddhaṃ samabhavaddāruṇaṃ romaharṣaṇam |salilendrasya putrāṇāṃ rāvaṇasya ca dhīmataḥ ||

अमात्यैश्च महावीर्यैर्दशग्रीवस्य रक्षसः ।वारुणं तद्बलं कृत्स्नं क्षणेन विनिपातितम्॥

amātyaiśca mahāvīryairdaśagrīvasya rakṣasaḥ |vāruṇaṃ tadbalaṃ kṛtsnaṃ kṣaṇena vinipātitam ||

समीक्ष्य स्वबलं सङ्ख्ये वरुणस्य सुतास्तदा ।अर्दिताः शरजालेन निवृत्ता रणकर्मणः॥

samīkṣya svabalaṃ saṅkhye varuṇasya sutāstadā |arditāḥ śarajālena nivṛttā raṇakarmaṇaḥ ||

महीतलगतास्ते तु रावणं दृश्य पुष्पके ।आकाशमाशु विविशुः स्यन्दनैः शीघ्रगामिभिः॥

mahītalagatāste tu rāvaṇaṃ dṛśya puṣpake |ākāśamāśu viviśuḥ syandanaiḥ śīghragāmibhiḥ ||

महादासीत्ततस्तेषां तुल्यं स्थानमवाप्य तत् ।आकाशयुद्धं तुमुलं देवदानवयोरिव॥

mahādāsīttatasteṣāṃ tulyaṃ sthānamavāpya tat |ākāśayuddhaṃ tumulaṃ devadānavayoriva ||

ततस्ते रावणं युद्धे शरैः पावकसन्निभैः ।विमुखीकृत्य सन्तुष्टा विनेदुर्विविधान्रवान्॥

tataste rāvaṇaṃ yuddhe śaraiḥ pāvakasannibhaiḥ |vimukhīkṛtya santuṣṭā vinedurvividhānravān ||

ततो महोदरः क्रुद्धो राजानं दृश्य धर्षितम् ।त्यक्त्वा मृत्युभयं वीरो युद्धकाङ्क्षी व्यलोकयत्॥

tato mahodaraḥ kruddho rājānaṃ dṛśya dharṣitam |tyaktvā mṛtyubhayaṃ vīro yuddhakāṅkṣī vyalokayat ||

तेन ते दारुणा युद्धे कामगाः पवनोपमाः ।महोदरेण गदया हता वै प्रययुः क्षितिम्॥

tena te dāruṇā yuddhe kāmagāḥ pavanopamāḥ |mahodareṇa gadayā hatā vai prayayuḥ kṣitim ||

तेषां वरुणपुत्राणां हत्वा योधान्हयाञ्छतान् ।मुमोचाशु महानादं विरथान्प्रेक्ष्य तान्स्थितान्॥

teṣāṃ varuṇaputrāṇāṃ hatvā yodhānhayāñchatān |mumocāśu mahānādaṃ virathānprekṣya tānsthitān ||

ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिर्हतैः ।महोदरेण निहताः पतिताः पृथिवीतले॥

te tu teṣāṃ rathāḥ sāśvāḥ saha sārathibhirhataiḥ |mahodareṇa nihatāḥ patitāḥ pṛthivītale ||

ते तु त्यक्त्वा रथान्पुत्रा वरुणस्य महात्मनः ।आकाशे विष्ठिताः शूराः स्वप्रभावान्न विव्यथुः॥

te tu tyaktvā rathānputrā varuṇasya mahātmanaḥ |ākāśe viṣṭhitāḥ śūrāḥ svaprabhāvānna vivyathuḥ ||

धनूंषि कृत्वा सज्जानि विनिर्भिद्य महोदरम् ।रावणं समरे क्रुद्धाः सहिताः समभिद्रवन्॥

dhanūṃṣi kṛtvā sajjāni vinirbhidya mahodaram |rāvaṇaṃ samare kruddhāḥ sahitāḥ samabhidravan ||

सायकैश्चापविभ्रष्टैर्वज्रकल्पैः सुदारुणैः ।दारयन्ति स्म सङ्क्रुद्धा मेघा इव महागिरिम्॥

sāyakaiścāpavibhraṣṭairvajrakalpaiḥ sudāruṇaiḥ |dārayanti sma saṅkruddhā meghā iva mahāgirim ||

ततः क्रुद्धो दशग्रीवः कालाग्निरिव निर्गतः ।शरवर्षैर्महाघोरैस्तेषां मर्मस्वताडयत्॥

tataḥ kruddho daśagrīvaḥ kālāgniriva nirgataḥ |śaravarṣairmahāghoraisteṣāṃ marmasvatāḍayat ||

ततस्तेनैव सहसा सीदन्ति स्म पदातयः ।मुसलानि विचित्राणि ततो भल्लशतानि च॥

tatastenaiva sahasā sīdanti sma padātayaḥ |musalāni vicitrāṇi tato bhallaśatāni ca ||

पट्टिशांश्चैव शक्तीश्च शतघ्नीस्तोमरांस्तथा ।पातयामास दुर्धर्षस्तेषामुपरि विष्ठितः॥

paṭṭiśāṃścaiva śaktīśca śataghnīstomarāṃstathā |pātayāmāsa durdharṣasteṣāmupari viṣṭhitaḥ ||

अपविद्धास्तु ते वीरा विनिष्पेतुः पदातयः ।महापङ्कमिवासाद्य कुञ्जराष्षष्टिहायनाः॥

apaviddhāstu te vīrā viniṣpetuḥ padātayaḥ |mahāpaṅkamivāsādya kuñjarāṣṣaṣṭihāyanāḥ ||

सीदमानान्सुतान्दृष्ट्वा विह्वलान्सुमहौजसः ।ननाद रावणो हर्षान्महानम्बुधरो यथा॥

sīdamānānsutāndṛṣṭvā vihvalānsumahaujasaḥ |nanāda rāvaṇo harṣānmahānambudharo yathā ||

ततो रक्षो महानादान्मुक्त्वा हन्ति स्म वारुणान् ।नानाप्रहरणोपेतैर्धारापातैरिवाम्बुदः॥

tato rakṣo mahānādānmuktvā hanti sma vāruṇān |nānāpraharaṇopetairdhārāpātairivāmbudaḥ ||

ततस्ते विमुखाः सर्वे पतिता धरणीतले ।रणात्स्वपुरुषैः शीघ्रं गृहाण्येव प्रवेशिताः॥

tataste vimukhāḥ sarve patitā dharaṇītale |raṇātsvapuruṣaiḥ śīghraṃ gṛhāṇyeva praveśitāḥ ||

तानब्रवीत्ततो रक्षो वरुणाय निवेद्यताम्॥

tānabravīttato rakṣo varuṇāya nivedyatām ||

रावणं त्वब्रवीन्मन्त्री प्रहस्तो (प्रहसो) नाम वारुणः ।गतः खलु महाराजो ब्रह्मलोकं जलेश्वरः॥

rāvaṇaṃ tvabravīnmantrī prahasto (prahaso) nāma vāruṇaḥ |gataḥ khalu mahārājo brahmalokaṃ jaleśvaraḥ ||

गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वमाह्वयसे युधि ।तत्किं तव वृथा वीर परिश्रम्य गते नृपे ।ये तु सन्निहिता वीराः कुमारास्ते पराजिताः॥

gāndharvaṃ varuṇaḥ śrotuṃ yaṃ tvamāhvayase yudhi |tatkiṃ tava vṛthā vīra pariśramya gate nṛpe |ye tu sannihitā vīrāḥ kumārāste parājitāḥ ||

राक्षसेन्द्रस्तु तच्छ्रुत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।हर्षान्नादं विमुञ्चन्वै निष्क्रान्तो वरुणालयात्॥

rākṣasendrastu tacchrutvā nāma viśrāvya cātmanaḥ |harṣānnādaṃ vimuñcanvai niṣkrānto varuṇālayāt ||

आगतस्तु पथा येन तेनैव विनिवृत्य सः ।लङ्कामभिमुखो रक्षो नभस्तलगतो ययौ॥

āgatastu pathā yena tenaiva vinivṛtya saḥ |laṅkāmabhimukho rakṣo nabhastalagato yayau ||