Kanda.Sarga 2.63

प्रतिबुद्धो मुहुर् तेन शोक उपहत चेतनः ।अथ राजा दशरथः स चिन्ताम् अभ्यपद्यत॥

pratibuddho muhur tena śoka upahata cetanaḥ |atha rājā daśarathaḥ sa cintām abhyapadyata ||

राम लक्ष्मणयोः चैव विवासात् वासव उपमम् ।आविवेश उपसर्गः तम् तमः सूर्यम् इव आसुरम्॥

rāma lakṣmaṇayoḥ caiva vivāsāt vāsava upamam |āviveśa upasargaḥ tam tamaḥ sūryam iva āsuram ||

सभार्ये निर्गते रामे कौसल्याम् कोसलेश्वरः ।विवक्षुरसितापाङ्गाम् स्मृवा दुष्कृतमात्मनः॥

sabhārye nirgate rāme kausalyām kosaleśvaraḥ |vivakṣurasitāpāṅgām smṛvā duṣkṛtamātmanaḥ ||

स राजा रजनीम् षष्ठीम् रामे प्रव्रजिते वनम् ।अर्ध रात्रे दशरथः सम्स्मरन् दुष्कृतम् कृतम्॥

sa rājā rajanīm ṣaṣṭhīm rāme pravrajite vanam |ardha rātre daśarathaḥ samsmaran duṣkṛtam kṛtam ||

स राजा पुत्रशोकार्तः स्मरन् दुष्कृतमात्मनः ।कौसल्याम् पुत्र शोक आर्ताम् इदम् वचनम् अब्रवीत्॥

sa rājā putraśokārtaḥ smaran duṣkṛtamātmanaḥ |kausalyām putra śoka ārtām idam vacanam abravīt ||

यद् आचरति कल्याणि शुभम् वा यदि वा अशुभम् ।तत् एव लभते भद्रे कर्ता कर्मजम् आत्मनः॥

yad ācarati kalyāṇi śubham vā yadi vā aśubham |tat eva labhate bhadre kartā karmajam ātmanaḥ ||

गुरु लाघवम् अर्थानाम् आरम्भे कर्मणाम् फलम् ।दोषम् वा यो न जानाति स बालैति ह उच्यते॥

guru lāghavam arthānām ārambhe karmaṇām phalam |doṣam vā yo na jānāti sa bālaiti ha ucyate ||

कश्चित् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च निषिन्चति ।पुष्पम् दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फल आगमे॥

kaścit āmra vaṇam cittvā palāśāmaḥ ca niṣincati |puṣpam dṛṣṭvā phale gṛdhnuḥ sa śocati phala āgame ||

अविज्ञाय फलम् यो हि कर्म त्वेवानुधावति ।स शोचेत्फलवेLआयाम् यथा किम्शुकसेचकः॥

avijñāya phalam yo hi karma tvevānudhāvati |sa śocetphalaveLāyām yathā kimśukasecakaḥ ||

सो अहम् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च न्यषेचयम् ।रामम् फल आगमे त्यक्त्वा पश्चात् शोचामि दुर्मतिः॥

so aham āmra vaṇam cittvā palāśāmaḥ ca nyaṣecayam |rāmam phala āgame tyaktvā paścāt śocāmi durmatiḥ ||

लब्ध शब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता ।कुमारः शब्द वेधी इति मया पापम् इदम् कृतम्॥

labdha śabdena kausalye kumāreṇa dhanuṣmatā |kumāraḥ śabda vedhī iti mayā pāpam idam kṛtam ||

तत् इदम् मे अनुसम्प्राप्तम् देवि दुह्खम् स्वयम् कृतम् ।सम्मोहात् इह बालेन यथा स्यात् भक्षितम् विषम्॥

tat idam me anusamprāptam devi duhkham svayam kṛtam |sammohāt iha bālena yathā syāt bhakṣitam viṣam ||

यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोओहितो भवेत् ।एवम् मम अपि अविज्ञातम् शब्द वेध्यमयम् फलम्॥

yathānyaḥ puruṣaḥ kaścitpalāśairmoohito bhavet |evam mama api avijñātam śabda vedhyamayam phalam ||

देव्य् अनूढा त्वम् अभवो युव राजो भवाम्य् अहम् ।ततः प्रावृड् अनुप्राप्ता मद काम विवर्धिनी॥

devy anūḍhā tvam abhavo yuva rājo bhavāmy aham |tataḥ prāvṛḍ anuprāptā mada kāma vivardhinī ||

उपास्यहि रसान् भौमाम्स् तप्त्वा च जगद् अम्शुभिः ।परेत आचरिताम् भीमाम् रविर् आविशते दिशम्॥

upāsyahi rasān bhaumāms taptvā ca jagad amśubhiḥ |pareta ācaritām bhīmām ravir āviśate diśam ||

उष्णम् अन्तर् दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः ।ततः जहृषिरे सर्वे भेक सारन्ग बर्हिणः॥

uṣṇam antar dadhe sadyaḥ snigdhā dadṛśire ghanāḥ |tataḥ jahṛṣire sarve bheka sāranga barhiṇaḥ ||

क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः कृच्च्रादिव वतत्रिणः ।वृष्टिवातावधूताग्रान् पादपानभिपेदिरे॥

klinnapakṣottarāḥ snātāḥ kṛccrādiva vatatriṇaḥ |vṛṣṭivātāvadhūtāgrān pādapānabhipedire ||

पतितेन अम्भसा चन्नः पतमानेन च असकृत् ।आबभौ मत्त सारन्गः तोय राशिर् इव अचलः॥

patitena ambhasā cannaḥ patamānena ca asakṛt |ābabhau matta sārangaḥ toya rāśir iva acalaḥ ||

पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोओताम्सि विमलान्यपि ।सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यः सभस्मानि भुजङ्गवत्॥

pāṇḍurāruṇavarṇāni srootāmsi vimalānyapi |susruvurgiridhātubhyaḥ sabhasmāni bhujaṅgavat ||

आकुलारुणतोयानि स्रोओताम्सि विमलान्यपि ।उन्मार्गजलवाहीनि बभूवुर्जलदागमे॥

ākulāruṇatoyāni srootāmsi vimalānyapi |unmārgajalavāhīni babhūvurjaladāgame ||

तस्मिन्न् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी ।व्यायाम कृत सम्कल्पः सरयूम् अन्वगाम् नदीम्॥

tasminn atisukhe kāle dhanuṣmān iṣumān rathī |vyāyāma kṛta samkalpaḥ sarayūm anvagām nadīm ||

निपाने महिषम् रात्रौ गजम् वा अभ्यागतम् नदीम् ।अन्यम् वा श्वा पदम् कम्चिज् जिघाम्सुर् अजित इन्द्रियः॥

nipāne mahiṣam rātrau gajam vā abhyāgatam nadīm |anyam vā śvā padam kamcij jighāmsur ajita indriyaḥ ||

तस्मिम्स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः ।तत्राहम् सम्वृतम् वन्यम् हतवाम्स्तीरमागतम्॥

tasmimstatrāhamekānte rātrau vivṛtakārmukaḥ |tatrāham samvṛtam vanyam hatavāmstīramāgatam ||

अन्यम् चापि मृगम् हिम्स्रम् शब्दम् श्रुत्वाभु पागतम् ।अथ अन्ध कारे तु अश्रौषम् जले कुम्भस्य पर्यतः॥

anyam cāpi mṛgam himsram śabdam śrutvābhu pāgatam |atha andha kāre tu aśrauṣam jale kumbhasya paryataḥ ||

अचक्षुर् विषये घोषम् वारणस्य इव नर्दतः ।ततः अहम् शरम् उद्धृत्य दीप्तम् आशी विष उपमम्॥

acakṣur viṣaye ghoṣam vāraṇasya iva nardataḥ |tataḥ aham śaram uddhṛtya dīptam āśī viṣa upamam ||

शब्दम् प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम् ।अमुन्चम् निशितम् बाणम् अहम् आशी विष उपमम्॥

śabdam prati gajaprepsurabhilakṣya tvapātayam |amuncam niśitam bāṇam aham āśī viṣa upamam ||

तत्र वाग् उषसि व्यक्ता प्रादुर् आसीद् वन ओकसः ।हा हा इति पततः तोये बाणाभिहतमर्मणः॥

tatra vāg uṣasi vyaktā prādur āsīd vana okasaḥ |hā hā iti patataḥ toye bāṇābhihatamarmaṇaḥ ||

तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी ।कथम् अस्मद् विधे शस्त्रम् निपतेत् तु तपस्विनि॥

tasminnipatite bāṇe vāgabhūttatra mānuṣī |katham asmad vidhe śastram nipatet tu tapasvini ||

प्रविविक्ताम् नदीम् रात्राव् उदाहारः अहम् आगतः ।इषुणा अभिहतः केन कस्य वा किम् कृतम् मया॥

praviviktām nadīm rātrāv udāhāraḥ aham āgataḥ |iṣuṇā abhihataḥ kena kasya vā kim kṛtam mayā ||

ऋषेर् हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः ।कथम् नु शस्त्रेण वधो मद् विधस्य विधीयते॥

ṛṣer hi nyasta daṇḍasya vane vanyena jīvataḥ |katham nu śastreṇa vadho mad vidhasya vidhīyate ||

जटा भार धरस्य एव वल्कल अजिन वाससः ।को वधेन मम अर्थी स्यात् किम् वा अस्य अपकृतम् मया॥

jaṭā bhāra dharasya eva valkala ajina vāsasaḥ |ko vadhena mama arthī syāt kim vā asya apakṛtam mayā ||

एवम् निष्फलम् आरब्धम् केवल अनर्थ सम्हितम् ।न कश्चित् साधु मन्येत यथैव गुरु तल्पगम्॥

evam niṣphalam ārabdham kevala anartha samhitam |na kaścit sādhu manyeta yathaiva guru talpagam ||

नहम् तथा अनुशोचामि जीवित क्षयम् आत्मनः ।मातरम् पितरम् च उभाव् अनुशोचामि मद् विधे॥

naham tathā anuśocāmi jīvita kṣayam ātmanaḥ |mātaram pitaram ca ubhāv anuśocāmi mad vidhe ||

तत् एतान् मिथुनम् वृद्धम् चिर कालभृतम् मया ।मयि पन्चत्वम् आपन्ने काम् वृत्तिम् वर्तयिष्यति॥

tat etān mithunam vṛddham cira kālabhṛtam mayā |mayi pancatvam āpanne kām vṛttim vartayiṣyati ||

वृद्धौ च माता पितराव् अहम् च एक इषुणा हतः ।केन स्म निहताः सर्वे सुबालेन अकृत आत्मना॥

vṛddhau ca mātā pitarāv aham ca eka iṣuṇā hataḥ |kena sma nihatāḥ sarve subālena akṛta ātmanā ||

तम् गिरम् करुणाम् श्रुत्वा मम धर्म अनुकान्क्षिणः ।कराभ्याम् सशरम् चापम् व्यथितस्य अपतत् भुवि॥

tam giram karuṇām śrutvā mama dharma anukānkṣiṇaḥ |karābhyām saśaram cāpam vyathitasya apatat bhuvi ||

तस्याहम् करुणम् श्रुत्वा निशि लालपतो बहु ।सम्भ्रानतः शोकवेगेन भृशमास विचेतनः॥

tasyāham karuṇam śrutvā niśi lālapato bahu |sambhrānataḥ śokavegena bhṛśamāsa vicetanaḥ ||

तम् देशम् अहम् आगम्य दीन सत्त्वः सुदुर्मनाः ।अपश्यम् इषुणा तीरे सरय्वाः तापसम् हतम्॥

tam deśam aham āgamya dīna sattvaḥ sudurmanāḥ |apaśyam iṣuṇā tīre sarayvāḥ tāpasam hatam ||

अवकीर्णजटाभारम् प्रविद्धकलशोदकम् ।पासुशोणितदिग्धाङ्गम् शयानम् शल्यपीडितम्॥

avakīrṇajaṭābhāram praviddhakalaśodakam |pāsuśoṇitadigdhāṅgam śayānam śalyapīḍitam ||

स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्याम् त्रस्तम् अस्वस्थ चेतसम् ।इति उवाच वचः क्रूरम् दिधक्षन्न् इव तेजसा॥

sa mām udvīkṣya netrābhyām trastam asvastha cetasam |iti uvāca vacaḥ krūram didhakṣann iva tejasā ||

किम् तव अपकृतम् राजन् वने निवसता मया ।जिहीर्षिउर् अम्भो गुर्व् अर्थम् यद् अहम् ताडितः त्वया॥

kim tava apakṛtam rājan vane nivasatā mayā |jihīrṣiur ambho gurv artham yad aham tāḍitaḥ tvayā ||

एकेन खलु बाणेन मर्मणि अभिहते मयि ।द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे॥

ekena khalu bāṇena marmaṇi abhihate mayi |dvāv andhau nihatau vṛddhau mātā janayitā ca me ||

तौ नूनम् दुर्बलाव् अन्धौ मत् प्रतीक्षौ पिपासितौ ।चिरम् आशा कृताम् तृष्णाम् कष्टाम् सम्धारयिष्यतः॥

tau nūnam durbalāv andhau mat pratīkṣau pipāsitau |ciram āśā kṛtām tṛṣṇām kaṣṭām samdhārayiṣyataḥ ||

न नूनम् तपसो वा अस्ति फल योगः श्रुतस्य वा ।पिता यन् माम् न जानाति शयानम् पतितम् भुवि॥

na nūnam tapaso vā asti phala yogaḥ śrutasya vā |pitā yan mām na jānāti śayānam patitam bhuvi ||

जानन्न् अपि च किम् कुर्यात् अशक्तिर् अपरिक्रमः ।चिद्यमानम् इव अशक्तः त्रातुम् अन्यो नगो नगम्॥

jānann api ca kim kuryāt aśaktir aparikramaḥ |cidyamānam iva aśaktaḥ trātum anyo nago nagam ||

पितुस् त्वम् एव मे गत्वा शीघ्रम् आचक्ष्व राघव ।न त्वाम् अनुदहेत् क्रुद्धो वनम् वह्निर् इव एधितः॥

pitus tvam eva me gatvā śīghram ācakṣva rāghava |na tvām anudahet kruddho vanam vahnir iva edhitaḥ ||

इयम् एक पदी राजन् यतः मे पितुर् आश्रमः ।तम् प्रसादय गत्वा त्वम् न त्वाम् स कुपितः शपेत्॥

iyam eka padī rājan yataḥ me pitur āśramaḥ |tam prasādaya gatvā tvam na tvām sa kupitaḥ śapet ||

विशल्यम् कुरु माम् राजन् मर्म मे निशितः शरः ।रुणद्धि मृदु स उत्सेधम् तीरम् अम्बु रयो यथा॥

viśalyam kuru mām rājan marma me niśitaḥ śaraḥ |ruṇaddhi mṛdu sa utsedham tīram ambu rayo yathā ||

सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति ।इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षणे॥

saśalyaḥ kliśyate prāṇairviśalyo vinaśiṣyati |iti māmaviśaccintā tasya śalyāpakarṣaṇe ||

दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च ।लक्ष्यामास हृदये चिन्ताम् मुनिसुत स्तदा॥

duḥkhitasya ca dīnasya mama śokāturasya ca |lakṣyāmāsa hṛdaye cintām munisuta stadā ||

ताम्यमानः स माम् दुःखादुवाच परमार्तवत् ।सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम्॥

tāmyamānaḥ sa mām duḥkhāduvāca paramārtavat |sīdamāno vivṛttāṅgo veṣṭamāno gataḥ kṣayam ||

सम्स्तभ्य धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम् ।ब्रह्महत्याकृतम् पापम् हृदयादपनीयताम्॥

samstabhya dhairyeṇa sthiracitto bhavāmyaham |brahmahatyākṛtam pāpam hṛdayādapanīyatām ||

न द्विजातिर् अहम् राजन् मा भूत् ते मनसो व्यथा ।शूद्रायाम् अस्मि वैश्येन जातः जन पद अधिप॥

na dvijātir aham rājan mā bhūt te manaso vyathā |śūdrāyām asmi vaiśyena jātaḥ jana pada adhipa ||

इति इव वदतः कृच्च्रात् बाण अभिहत मर्मणः ।विघूर्णतो विचेष्टस्य वेपमाचस्य भूतले॥

iti iva vadataḥ kṛccrāt bāṇa abhihata marmaṇaḥ |vighūrṇato viceṣṭasya vepamācasya bhūtale ||

तस्य तु आनम्यमानस्य तम् बाणम् अहम् उद्धरम् ।तस्य त्वानम्यमानस्य तम् बाणामहमुद्धरम्॥

tasya tu ānamyamānasya tam bāṇam aham uddharam |tasya tvānamyamānasya tam bāṇāmahamuddharam ||

जल आर्द्र गात्रम् तु विलप्य कृच्चान् ।मर्म व्रणम् सम्ततम् उच्चसन्तम् ।ततः सरय्वाम् तम् अहम् शयानम् ।समीक्ष्य भद्रे सुभृशम् विषण्णः॥

jala ārdra gātram tu vilapya kṛccān |marma vraṇam samtatam uccasantam |tataḥ sarayvām tam aham śayānam |samīkṣya bhadre subhṛśam viṣaṇṇaḥ ||