Kanda.Sarga 2.97

सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्च्छितम्।रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत्॥

susaṃrabdhaṃ tu saumitriṃ lakṣmaṇaṃ krodhamūrcchitam |rāmastu parisāntvyātha vacanaṃ cedamabravīt ||

किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा।महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते॥

kimatra dhanuṣā kāryamasinā vā sacarmaṇā |maheṣvāse mahāprājñe bharate svayamāgate ||

पितु: सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम्।किं करिष्ऺयामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण॥

pitu: satyaṃ pratiśrutya hatvā bharatamāgatam |kiṃ kariṣऺyāmi rājyena sāpavādena lakṣmaṇa ||

यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्।नाहं तत् प्रतिगृह्णीयां भक्षान् विषकृतानिव॥

yaddravyaṃ bāndhavānāṃ vā mitrāṇāṃ vā kṣaye bhavet |nāhaṃ tat pratigṛhṇīyāṃ bhakṣān viṣakṛtāniva ||

धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिश्रृणोमि ते॥

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa |icchāmi bhavatāmarthe etat pratiśrṛṇomi te ||

भ्रातऽणां सङ्ग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण।राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनायुधमालभे॥

bhrāta'ṇāṃ saṅgrahārthaṃ ca sukhārthaṃ cāpi lakṣmaṇa |rājyamapyahamicchāmi satyenāyudhamālabhe ||

नेयं मम मही सौम्य दुर्ल्लभा सागराम्बरा।नहीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण॥

neyaṃ mama mahī saumya durllabhā sāgarāmbarā |nahīccheyamadharmeṇa śakratvamapi lakṣmaṇa ||

यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद।भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत् कुरुतां शिखी॥

yadvinā bharataṃ tvāṃ ca śatrughnaṃ cāpi mānada |bhavenmama sukhaṃ kiñcidbhasma tat kurutāṃ śikhī ||

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सल:।मम प्राणात् प्रियतर: कुलधर्ममनुस्मरन्॥

manye'hamāgato'yodhyāṃ bharato bhrātṛvatsala: |mama prāṇāt priyatara: kuladharmamanusmaran ||

श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्या सहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ॥

śrutvā pravrājitaṃ māṃ hi jaṭāvalkaladhāriṇam |jānakyā sahitaṃ vīra tvayā ca puruṣarṣabha ||

स्नेहेनाक्रान्तहृदय: शोकेनाकुलितेन्द्रिय:।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथा गत:॥

snehenākrāntahṛdaya: śokenākulitendriya: |draṣṭumabhyāgato hyeṣa bharato nānyathā gata: ||

अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन्।प्रसाद्य पितरं श्रीमान् राज्यं मे दातुमागत:॥

ambāṃ ca kaikayīṃ ruṣya paruṣaṃ cāpriyaṃ vadan |prasādya pitaraṃ śrīmān rājyaṃ me dātumāgata: ||

प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान् भरतो द्रष्टुमिच्छति।अस्मासु मनसाप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत्॥

prāptakālaṃ yadeṣo'smān bharato draṣṭumicchati |asmāsu manasāpyeṣa nāpriyaṃ kiñcidācaret ||

विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम्।ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे॥

vipriyaṃ kṛtapūrvaṃ te bharatena kadā nu kim |īdṛśaṃ vā bhayaṃ te'dya bharataṃ yo'tra śaṅkase ||

नहि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वच:।अहं ह्यप्रियमुक्त: स्यां भरतस्याप्रिये कृते॥

nahi te niṣṭhuraṃ vācyo bharato nāpriyaṃ vaca: |ahaṃ hyapriyamukta: syāṃ bharatasyāpriye kṛte ||

कथं नु पुत्रा: पितरं हन्यु: कस्याञ्चिदापदि।भ्राता वा भ्रातरं हन्यात् सौमित्रे प्राणमात्मन:॥

kathaṃ nu putrā: pitaraṃ hanyu: kasyāñcidāpadi |bhrātā vā bhrātaraṃ hanyāt saumitre prāṇamātmana: ||

यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे।वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम्॥

yadi rājyasya hetostvamimāṃ vācaṃ prabhāṣase |vakṣyāmi bharataṃ dṛṣṭvā rājyamasmai pradīyatām ||

उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तत्त्वत:।राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति॥

ucyamāno'pi bharato mayā lakṣmaṇa tattvata: |rājyamasmai prayaccheti bāḍhamityeva vakṣyati ||

तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रत:।लक्ष्मण: प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया॥

tathokto dharmaśīlena bhrātrā tasya hite rata: |lakṣmaṇa: praviveśeva svāni gātrāṇi lajjayā ||

तद्वाक्यं लक्ष्मण: श्रुत्वा व्रीडित: प्रत्युवाच ह।त्वां मन्ये द्रष्टुमायात: पिता दशरथ: स्वयम्॥

tadvākyaṃ lakṣmaṇa: śrutvā vrīḍita: pratyuvāca ha |tvāṃ manye draṣṭumāyāta: pitā daśaratha: svayam ||

व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघव: प्रत्युवाच ह।एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान् द्रष्टुमागत:॥

vrīḍitaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāghava: pratyuvāca ha |eṣa manye mahābāhurihāsmān draṣṭumāgata: ||

अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमान: सुखोचितौ।वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति॥

athavā nau dhruvaṃ manye manyamāna: sukhocitau |vanavāsamanudhyāya gṛhāya pratineṣyati ||

इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम्।पिता मे राघव: श्रीमान् वनादादाय यास्यति॥

imāṃ vāpyeṣa vaidehīmatyantasukhasevinīm |pitā me rāghava: śrīmān vanādādāya yāsyati ||

एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ।वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ॥

etau tau samprakāśete gotravantau manoramau |vāyuvegasamau vīra javanau turagottamau ||

स एष सुमहाकाय: कम्पते वाहिनीमुखे।नाग: शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमत:॥

sa eṣa sumahākāya: kampate vāhinīmukhe |nāga: śatruñjayo nāma vṛddhastātasya dhīmata: ||

न तु पश्यामि तच्छत्ऺत्रं पाण्डरं लोकसत्कृतम्।पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे॥

na tu paśyāmi tacchatऺtraṃ pāṇḍaraṃ lokasatkṛtam |piturdivyaṃ mahābāho saṃśayo bhavatīha me ||

प्रथममर्धमुत्तरार्धेन योजनीयम्॥

prathamamardhamuttarārdhena yojanīyam ||

अवतीर्य्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जय:।लक्ष्मण: प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वत:॥

avatīryya tu sālāgrāttasmātsa samitiñjaya: |lakṣmaṇa: prāñjalirbhūtvā tasthau rāmasya pārśvata: ||

भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिऺति।समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत्॥

bharatenāpi sandiṣṭā sammardo na bhavediऺti |samantāttasya śailasya senā vāsamakalpayat ||

अध्यर्द्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा।पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला॥

adhyarddhamikṣvākucamūryojanaṃ parvatasya sā |pārśve nyaviśadāvṛtya gajavājirathākulā ||

सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्प्पम्।प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता॥

sā citrakūṭe bharatena senā dharmaṃ puraskṛtya vidhūya darppam |prasādanārthaṃ raghunandanasya virājate nītimatā praṇītā ||