Kanda.Sarga 5.37

सीता तद्वचनं श्रुत्वा पूर्णचन्द्रनिभानना ।हनूमन्तमुवाचेदं धर्मार्थसहितं वचः॥

sītā tadvacanaṃ śrutvā pūrṇacandranibhānanā |hanūmantamuvācedaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ ||

अमृतं विषसंसृष्टं त्वया वानरभाषितम् ।यच्च नान्यमना रामो यच्च शोकपरायणः॥

amṛtaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ tvayā vānarabhāṣitam |yacca nānyamanā rāmo yacca śokaparāyaṇaḥ ||

ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वा सुदारुणे ।रज्ज्वेव पुरुषं बद्ध्वा कृतान्तः परिकर्षति॥

aiśvarye vā suvistīrṇe vyasane vā sudāruṇe |rajjveva puruṣaṃ baddhvā kṛtāntaḥ parikarṣati ||

विधिर्नूनमसंहार्थः प्राणिनां प्लवगोत्तम ।सौमित्रिं मां च रामं च व्यसनैः पश्य मोहितान्॥

vidhirnūnamasaṃhārthaḥ prāṇināṃ plavagottama |saumitriṃ māṃ ca rāmaṃ ca vyasanaiḥ paśya mohitān ||

शोकस्यास्य कदा पारं राघवो ऽधिगमिष्यति ।प्लवमानः परिश्रान्तो हतनौः सागरे यथा॥

śokasyāsya kadā pāraṃ rāghavo 'dhigamiṣyati |plavamānaḥ pariśrānto hatanauḥ sāgare yathā ||

राक्षसानां वधं कृत्वा सूदयित्वा च रावणम् ।लङ्कामुन्मूलितां कृत्वा कदा द्रक्ष्यति मां पतिः॥

rākṣasānāṃ vadhaṃ kṛtvā sūdayitvā ca rāvaṇam |laṅkāmunmūlitāṃ kṛtvā kadā drakṣyati māṃ patiḥ ||

स वाच्यः सन्त्वरस्वेति यावदेव न पूर्यते ।अयं संवत्सरः कालस्तावद्धि मम जीवितम्॥

sa vācyaḥ santvarasveti yāvadeva na pūryate |ayaṃ saṃvatsaraḥ kālastāvaddhi mama jīvitam ||

वर्तते दशमो मासो द्वौ तु शेषौ प्लवङ्गम ।रावणेन नृशंसेन समयो यः कृतो मम॥

vartate daśamo māso dvau tu śeṣau plavaṅgama |rāvaṇena nṛśaṃsena samayo yaḥ kṛto mama ||

विभीषणेन च भ्रात्रा मम निर्यातनं प्रति ।अनुनीतः प्रयत्नेन न च तत् कुरुते मतिम्॥

vibhīṣaṇena ca bhrātrā mama niryātanaṃ prati |anunītaḥ prayatnena na ca tat kurute matim ||

मम प्रतिप्रदानं हि रावणस्य न रोचते ।रावणं मार्गते सङ्ख्ये मृत्युः कालवशं गतम्॥

mama pratipradānaṃ hi rāvaṇasya na rocate |rāvaṇaṃ mārgate saṅkhye mṛtyuḥ kālavaśaṃ gatam ||

ज्येष्टा कन्या ऽनला नाम विभीषणसुता कपे ।तया ममेदमाख्यातं मात्रा प्रहितया स्वयम्॥

jyeṣṭā kanyā 'nalā nāma vibhīṣaṇasutā kape |tayā mamedamākhyātaṃ mātrā prahitayā svayam ||

असंशयं हरिश्रेष्ठ क्षिप्रं मां प्राप्स्यते पतिः ।अन्तरात्मा हि मे शुद्धस्तस्मिंश्च बहवो गुणाः॥

asaṃśayaṃ hariśreṣṭha kṣipraṃ māṃ prāpsyate patiḥ |antarātmā hi me śuddhastasmiṃśca bahavo guṇāḥ ||

उत्साहः पौरुषं सत्त्वमानृशंस्यं कृतज्ञता ।विक्रमश्च प्रभावश्च सन्ति वानर राघवे॥

utsāhaḥ pauruṣaṃ sattvamānṛśaṃsyaṃ kṛtajñatā |vikramaśca prabhāvaśca santi vānara rāghave ||

चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां जघान यः ।जनस्थाने विना भ्रात्रा शत्रुः कस्तस्य नोद्विजेत्॥

caturdaśa sahasrāṇi rākṣasānāṃ jaghāna yaḥ |janasthāne vinā bhrātrā śatruḥ kastasya nodvijet ||

न स शक्यस्तुलयितुं व्यसनैः पुरुषर्षभः ।अहं तस्य प्रभावज्ञाशक्रस्येव पुलोमजा॥

na sa śakyastulayituṃ vyasanaiḥ puruṣarṣabhaḥ |ahaṃ tasya prabhāvajñāśakrasyeva pulomajā ||

शरजालांशुमाञ्छूरः कपे रामदिवाकरः ।शत्रुरक्षोमयं तोयमुपशोषं नयिष्यति॥

śarajālāṃśumāñchūraḥ kape rāmadivākaraḥ |śatrurakṣomayaṃ toyamupaśoṣaṃ nayiṣyati ||

इति संजल्पमानां तां रामार्थे शोककर्शिताम् ।अश्रुसम्पूर्णनयनामुवाच वचनं कपिः॥

iti saṃjalpamānāṃ tāṃ rāmārthe śokakarśitām |aśrusampūrṇanayanāmuvāca vacanaṃ kapiḥ ||

कृत्वैव तु वयो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः ।चमूं प्रकर्षन् महतीं हर्यृक्षगणसङ्कुलाम्॥

kṛtvaiva tu vayo mahyaṃ kṣiprameṣyati rāghavaḥ |camūṃ prakarṣan mahatīṃ haryṛkṣagaṇasaṅkulām ||

अथवा मोचयिष्यामि त्वामद्यैव वरानने ।अस्माद्दुःखादुपारोह मम पृष्ठमनिन्दिते॥

athavā mocayiṣyāmi tvāmadyaiva varānane |asmādduḥkhādupāroha mama pṛṣṭhamanindite ||

त्वां तु पृष्ठगतां कृत्वा सन्तरिष्यामि सागरम् ।शक्तिरस्ति हि मे वोढुं लङ्कामपि सरावणाम्॥

tvāṃ tu pṛṣṭhagatāṃ kṛtvā santariṣyāmi sāgaram |śaktirasti hi me voḍhuṃ laṅkāmapi sarāvaṇām ||

द्रक्ष्यस्यद्यैव वैदेहि राघवं सह लक्ष्मणम् ।व्यवसायसमायुक्तं विष्णुं दैत्यवदे यथा॥

drakṣyasyadyaiva vaidehi rāghavaṃ saha lakṣmaṇam |vyavasāyasamāyuktaṃ viṣṇuṃ daityavade yathā ||

त्वद्दर्शनकृतोत्साहमाश्रमस्थं महाबलम् ।पुरन्दरमिवासीनं नाकराजस्य मूर्धनि॥

tvaddarśanakṛtotsāhamāśramasthaṃ mahābalam |purandaramivāsīnaṃ nākarājasya mūrdhani ||

पृष्ठमारोह मे देवि मा विकाङ्क्षस्व शोभने ।योगमन्विच्छ रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी॥

pṛṣṭhamāroha me devi mā vikāṅkṣasva śobhane |yogamanviccha rāmeṇa śaśāṅkeneva rohiṇī ||

कथयन्तीव चन्द्रेण सूर्येण च महार्चिषा ।मत्पृष्टमधिरुह्य त्वं तराकाशमहार्णवौ॥

kathayantīva candreṇa sūryeṇa ca mahārciṣā |matpṛṣṭamadhiruhya tvaṃ tarākāśamahārṇavau ||

न हि मे संप्रयातस्य त्वामितो नयतो ऽङ्गने ।अनुगन्तुं गतिं शक्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः॥

na hi me saṃprayātasya tvāmito nayato 'ṅgane |anugantuṃ gatiṃ śaktāḥ sarve laṅkānivāsinaḥ ||

यथैवाहमिह प्राप्तस्तथैवाहमसंशयः ।यास्यामि पश्य वैदेहि त्वामुद्यम्य विहायसम्॥

yathaivāhamiha prāptastathaivāhamasaṃśayaḥ |yāsyāmi paśya vaidehi tvāmudyamya vihāyasam ||

मैथिली तु हरिश्रेष्ठात् श्रुत्वा वचनमद्भुतम् ।हर्षविस्मितसर्वाङ्गी हनुमन्तमथाब्रवीत्॥

maithilī tu hariśreṣṭhāt śrutvā vacanamadbhutam |harṣavismitasarvāṅgī hanumantamathābravīt ||

हनुमन् दूरमध्वानं कथं मां वोढुमिच्छसि ।तदेव खलु ते मन्ये कपित्वं हरियूथप॥

hanuman dūramadhvānaṃ kathaṃ māṃ voḍhumicchasi |tadeva khalu te manye kapitvaṃ hariyūthapa ||

कथं वा ऽल्पशरीरस्त्वं मामितो नेतुमिच्छसि ।सकाशं मानवेन्द्रस्य भर्तुर्मे प्लवगर्षभ॥

kathaṃ vā 'lpaśarīrastvaṃ māmito netumicchasi |sakāśaṃ mānavendrasya bharturme plavagarṣabha ||

सीताया वचनं श्रुत्वा हनुमान् मारुतात्मजः ।चिन्तयामास लक्ष्मीवान् नवं परिभवं कृतम्॥

sītāyā vacanaṃ śrutvā hanumān mārutātmajaḥ |cintayāmāsa lakṣmīvān navaṃ paribhavaṃ kṛtam ||

न मे जानाति सत्त्वं वा प्रभावं वा ऽसितेक्षणा ।तस्मात् पश्यतु वैदही यद्रूपं मम कामतः॥

na me jānāti sattvaṃ vā prabhāvaṃ vā 'sitekṣaṇā |tasmāt paśyatu vaidahī yadrūpaṃ mama kāmataḥ ||

इति सञ्चिन्त्य हनुमांस्तदा प्लवगसत्तमः ।दर्शयामास वैदेह्याः स्वरूपमरिमर्दनः॥

iti sañcintya hanumāṃstadā plavagasattamaḥ |darśayāmāsa vaidehyāḥ svarūpamarimardanaḥ ||

स तस्मात् पादपाद्धीमानाप्लुत्य प्लवगर्षभः ।ततो वर्धितुमारेभे सीताप्रत्ययकारणात्॥

sa tasmāt pādapāddhīmānāplutya plavagarṣabhaḥ |tato vardhitumārebhe sītāpratyayakāraṇāt ||

मेरुमन्दरसङ्काशो बभौ दीप्तानलप्रभः ।अग्रतो व्यवतस्थे च सीताया वानरोत्तमः॥

merumandarasaṅkāśo babhau dīptānalaprabhaḥ |agrato vyavatasthe ca sītāyā vānarottamaḥ ||

हरिः पर्वतसङ्काशस्ताम्रवक्त्रो महाबलः ।वज्रदंष्ट्रनखो भीमो वैदेहीमिदमब्रवीत्॥

hariḥ parvatasaṅkāśastāmravaktro mahābalaḥ |vajradaṃṣṭranakho bhīmo vaidehīmidamabravīt ||

सपर्वतवनोद्देशां साट्टप्रकारतोरणाम् ।लङ्कामिमां सनाथां व नयितुं शक्तिरस्ति मे॥

saparvatavanoddeśāṃ sāṭṭaprakāratoraṇām |laṅkāmimāṃ sanāthāṃ va nayituṃ śaktirasti me ||

तदवस्थाप्यतां बुद्धिरलं देवि विकाङ्क्षया ।विशोकं कुरु वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम्॥

tadavasthāpyatāṃ buddhiralaṃ devi vikāṅkṣayā |viśokaṃ kuru vaidehi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam ||

तं दृष्ट्वा भीमसङ्काशमुवाच जनकात्मजा ।पद्मपत्रविशालाक्षी मारुतस्यौरसं सुतम्॥

taṃ dṛṣṭvā bhīmasaṅkāśamuvāca janakātmajā |padmapatraviśālākṣī mārutasyaurasaṃ sutam ||

तव सत्त्वं बलं चैव विजानामि महाकपे ।वायोरिव गतिं चापि तेजश्चाग्नेरिवाद्भुतम्॥

tava sattvaṃ balaṃ caiva vijānāmi mahākape |vāyoriva gatiṃ cāpi tejaścāgnerivādbhutam ||

प्राकृतो ऽन्यः कथं चेमां भूमिमागन्तुमर्हति ।उदधेरप्रमेयस्य पारं वानरपुङ्गव॥

prākṛto 'nyaḥ kathaṃ cemāṃ bhūmimāgantumarhati |udadheraprameyasya pāraṃ vānarapuṅgava ||

जानामि गमने शक्तिं नयने चापि ते मम ।अवश्यं संप्रधार्याशु कार्यसिद्धिर्महात्मनः॥

jānāmi gamane śaktiṃ nayane cāpi te mama |avaśyaṃ saṃpradhāryāśu kāryasiddhirmahātmanaḥ ||

अयुक्तं तु कपिश्रेष्ठ मम गन्तुं त्वया ऽनघ ।वायुवेगसवेगस्य वेगो मां मोहयेत्तव॥

ayuktaṃ tu kapiśreṣṭha mama gantuṃ tvayā 'nagha |vāyuvegasavegasya vego māṃ mohayettava ||

अहमाकाशमापन्ना ह्युपर्युपरि सागरम् ।प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद्भयाद् वेगेन गच्छतः॥

ahamākāśamāpannā hyuparyupari sāgaram |prapateyaṃ hi te pṛṣṭhādbhayād vegena gacchataḥ ||

पतिता सागरे चाहं तिमिनक्रझषाकुले ।भवेयमाशु विवशा यादसामन्नमुत्तमम्॥

patitā sāgare cāhaṃ timinakrajhaṣākule |bhaveyamāśu vivaśā yādasāmannamuttamam ||

न च शक्ष्ये त्वया सार्धं गन्तुं शत्रुविनाशन ।कलत्रवति सन्देहस्त्वय्यपि स्यादसंशयः॥

na ca śakṣye tvayā sārdhaṃ gantuṃ śatruvināśana |kalatravati sandehastvayyapi syādasaṃśayaḥ ||

ह्रियमाणं तु मां दृष्ट्वा राक्षसा भीमविक्रमाः ।अनुगच्छेयुरादिष्टा रावणेन दुरात्मना॥

hriyamāṇaṃ tu māṃ dṛṣṭvā rākṣasā bhīmavikramāḥ |anugaccheyurādiṣṭā rāvaṇena durātmanā ||

तैस्त्वं परिवृतः शूरैः शूलमुद्गरपाणिभिः ।भवेस्त्वं संशयं प्राप्तो मया वीर कलत्रवान्॥

taistvaṃ parivṛtaḥ śūraiḥ śūlamudgarapāṇibhiḥ |bhavestvaṃ saṃśayaṃ prāpto mayā vīra kalatravān ||

सायुधा बहवो व्योम्नि राक्षसास्त्वं निरायुधः ।कथं शक्ष्यसि संयातुं मां चैव परिरक्षितुम्॥

sāyudhā bahavo vyomni rākṣasāstvaṃ nirāyudhaḥ |kathaṃ śakṣyasi saṃyātuṃ māṃ caiva parirakṣitum ||

युद्ध्यमानस्य रक्षोभिस्तव तैः क्रूरकर्मभिः ।प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद् भयार्ता कपिसत्तम॥

yuddhyamānasya rakṣobhistava taiḥ krūrakarmabhiḥ |prapateyaṃ hi te pṛṣṭhād bhayārtā kapisattama ||

अथ रक्षांसि भीमानि महान्ति बलवन्ति च ।कथंचित् साम्पराये त्वां जयेयुः कपिसत्तम॥

atha rakṣāṃsi bhīmāni mahānti balavanti ca |kathaṃcit sāmparāye tvāṃ jayeyuḥ kapisattama ||

अथवा युद्ध्यमानस्य पतेयं विमुखस्य ते ।पतितां च गृहीत्वा मां नयेयुः पापराक्षसाः॥

athavā yuddhyamānasya pateyaṃ vimukhasya te |patitāṃ ca gṛhītvā māṃ nayeyuḥ pāparākṣasāḥ ||

मां वा हरेयुस्त्वद्धस्ताद् विशसेयुरथापि वा ।अव्यवस्थौ हि दृश्येते युद्धे जयपराजयौ॥

māṃ vā hareyustvaddhastād viśaseyurathāpi vā |avyavasthau hi dṛśyete yuddhe jayaparājayau ||

अहं वापि विपद्येयं रक्षोभिरभितर्जिता ।त्वत्प्रयत्नो हरिश्रोष्ठ भवेन्निष्फल एव तु॥

ahaṃ vāpi vipadyeyaṃ rakṣobhirabhitarjitā |tvatprayatno hariśroṣṭha bhavenniṣphala eva tu ||

कामं त्वमसि पर्याप्तौ निहन्तुं सर्वराक्षसान् ।राघवस्य यशो हीयेत्त्वया शस्तैस्तु राक्षसैः॥

kāmaṃ tvamasi paryāptau nihantuṃ sarvarākṣasān |rāghavasya yaśo hīyettvayā śastaistu rākṣasaiḥ ||

अथवा ऽ ऽदाय रक्षांसि न्यसेयुः संवृते हि माम् ।यत्र ते नाभिजानीयुर्हरयो नापि राघवौ ।आरम्भस्तु मदर्थो ऽयं ततस्तव निरर्थकः॥

athavā ' 'dāya rakṣāṃsi nyaseyuḥ saṃvṛte hi mām |yatra te nābhijānīyurharayo nāpi rāghavau |ārambhastu madartho 'yaṃ tatastava nirarthakaḥ ||

त्वया हि सह रामस्य महानागमने गुणः॥

tvayā hi saha rāmasya mahānāgamane guṇaḥ ||

मयि जीवितमायत्तं राघवस्य महात्मनः ।भ्रातऽणां च महाबाहो तव राजकुलस्य च॥

mayi jīvitamāyattaṃ rāghavasya mahātmanaḥ |bhrāta'ṇāṃ ca mahābāho tava rājakulasya ca ||

तौ निराशौ मदर्थं तु शोकसन्तापकर्शितौ ।सह सर्वर्क्षहरिभिस्त्यक्ष्यतः प्राणसंग्रहम्॥

tau nirāśau madarthaṃ tu śokasantāpakarśitau |saha sarvarkṣaharibhistyakṣyataḥ prāṇasaṃgraham ||

भर्तृमक्तिं पुरस्कृत्य रामादन्यस्य वानर ।न स्पृशामि शरीरं तु पुंसो वाररपुङ्गवः॥

bhartṛmaktiṃ puraskṛtya rāmādanyasya vānara |na spṛśāmi śarīraṃ tu puṃso vārarapuṅgavaḥ ||

यदहं गात्रसंस्पर्शं रावणस्य बलाद्गता ।अनीशा किं करिष्यामि विनाथा विवशा सती॥

yadahaṃ gātrasaṃsparśaṃ rāvaṇasya balādgatā |anīśā kiṃ kariṣyāmi vināthā vivaśā satī ||

यदि रामो दशग्रीवमिह हत्वा सबान्धवम् ।मामितो गृह्य गच्छेत तत्तस्य सदृशं भवेत्॥

yadi rāmo daśagrīvamiha hatvā sabāndhavam |māmito gṛhya gaccheta tattasya sadṛśaṃ bhavet ||

श्रुता हि दृष्टाश्च मया पराक्रमा महात्मनस्तस्य रणावमर्दिनः ।न देवगन्धर्वभुजङ्गराक्षसा भवन्ति रामेण समा हि संयुगे॥

śrutā hi dṛṣṭāśca mayā parākramā mahātmanastasya raṇāvamardinaḥ |na devagandharvabhujaṅgarākṣasā bhavanti rāmeṇa samā hi saṃyuge ||

समीक्ष्य तं संयति चित्रकार्मुकं महाबलं वासवतुल्यविक्रमम् ।सलक्ष्मणं को विषहेत राघवं हुताशनं दीप्तमिवानिलेरितम्॥

samīkṣya taṃ saṃyati citrakārmukaṃ mahābalaṃ vāsavatulyavikramam |salakṣmaṇaṃ ko viṣaheta rāghavaṃ hutāśanaṃ dīptamivānileritam ||

सलक्ष्मणं राघवमाजिमर्दनं दिशागजं मत्तमिव व्यवस्थितम् ।सहेत को वानरमुख्य संयुगे युगान्तसूर्यप्रतिमं शरार्चिषम्॥

salakṣmaṇaṃ rāghavamājimardanaṃ diśāgajaṃ mattamiva vyavasthitam |saheta ko vānaramukhya saṃyuge yugāntasūryapratimaṃ śarārciṣam ||

स मे हरिश्रेष्ठ सलक्ष्मणं पतिं सयूथपं क्षिप्रमिहोपपादय ।चिराय रामं प्रति शोककर्शितां कुरुष्व मां वानरमुख्य हर्षिताम्॥

sa me hariśreṣṭha salakṣmaṇaṃ patiṃ sayūthapaṃ kṣipramihopapādaya |cirāya rāmaṃ prati śokakarśitāṃ kuruṣva māṃ vānaramukhya harṣitām ||