Kanda.Sarga 5.38

ततः सकपिशार्दूलस्तेन वाक्येन हर्षितः ।सीतामुवाच तच्छ्रुत्वा वाक्यं वक्यविशारदः॥

tataḥ sakapiśārdūlastena vākyena harṣitaḥ |sītāmuvāca tacchrutvā vākyaṃ vakyaviśāradaḥ ||

युक्तरूपं त्वया देवि भाषितं शुभदर्शने ।सदृशं स्त्रीस्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च॥

yuktarūpaṃ tvayā devi bhāṣitaṃ śubhadarśane |sadṛśaṃ strīsvabhāvasya sādhvīnāṃ vinayasya ca ||

स्त्रीत्वं न तु समर्थं हि सागरं व्यतिवर्तितुम् ।मामधिष्ठाय विस्तीर्णं शतयोजनमायतम्॥

strītvaṃ na tu samarthaṃ hi sāgaraṃ vyativartitum |māmadhiṣṭhāya vistīrṇaṃ śatayojanamāyatam ||

द्वितीयं कारणं यच्च ब्रवीषि विनयान्विते ।रामादन्यस्य नार्हामि संस्पर्शमिति जानकि॥

dvitīyaṃ kāraṇaṃ yacca bravīṣi vinayānvite |rāmādanyasya nārhāmi saṃsparśamiti jānaki ||

एतत्ते देवि सदृशं पत्न्यास्तस्य महात्मनः ।का ह्यन्या त्वामृते देवि ब्रूयाद्वचनमीदृशम्॥

etatte devi sadṛśaṃ patnyāstasya mahātmanaḥ |kā hyanyā tvāmṛte devi brūyādvacanamīdṛśam ||

श्रोष्यते चैव काकुत्स्थः सर्वं निरवशेषतः ।चोष्टितं यत्त्वया देवि भाषितं मम चाग्रतः॥

śroṣyate caiva kākutsthaḥ sarvaṃ niravaśeṣataḥ |coṣṭitaṃ yattvayā devi bhāṣitaṃ mama cāgrataḥ ||

कारणैर्बहुभिर्देवि रामप्रियचिकीर्षया ।स्नेहप्रस्कन्नमनसा मयैतत् समुदीरितम्॥

kāraṇairbahubhirdevi rāmapriyacikīrṣayā |snehapraskannamanasā mayaitat samudīritam ||

लङ्काया दुष्प्रवेशत्वाद् दुस्तरत्वान्महोदधेः ।सामर्थ्यादात्मनश्चैव मयैतत् समुदीरितम्॥

laṅkāyā duṣpraveśatvād dustaratvānmahodadheḥ |sāmarthyādātmanaścaiva mayaitat samudīritam ||

इच्छामि त्वां समानेतुमद्यैव रघुबन्धुना ।गुरुस्नेहेन भक्त्या च नान्यथैतदुदाहृतम्॥

icchāmi tvāṃ samānetumadyaiva raghubandhunā |gurusnehena bhaktyā ca nānyathaitadudāhṛtam ||

यदि नोत्सहसे यातुं मया सार्धमनिन्दिते ।अभिज्ञानं प्रयच्छ त्वं जानीयाद्राघवो हि तत्॥

yadi notsahase yātuṃ mayā sārdhamanindite |abhijñānaṃ prayaccha tvaṃ jānīyādrāghavo hi tat ||

एवमुक्ता हनुमता सीता सुरसुतोपमा ।उवाच वचनं मन्दं बाष्पप्रग्रथिताक्षरम्॥

evamuktā hanumatā sītā surasutopamā |uvāca vacanaṃ mandaṃ bāṣpapragrathitākṣaram ||

इदं श्रेष्ठमभिज्ञानं ब्रूयास्त्वं तु मम प्रियम्।शैलस्य चित्रकूटस्य पादे पूर्वोत्तरे पुरा॥

idaṃ śreṣṭhamabhijñānaṃ brūyāstvaṃ tu mama priyam |śailasya citrakūṭasya pāde pūrvottare purā ||

तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके ।तस्मिन् सिद्धाश्रमे देशे मन्दाकिन्या ह्यदूरतः॥

tāpasāśramavāsinyāḥ prājyamūlaphalodake |tasmin siddhāśrame deśe mandākinyā hyadūrataḥ ||

तस्योपवनषण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु ।विहृत्य सलिलक्लिन्ना तवाङ्के समुपाविशम्॥

tasyopavanaṣaṇḍeṣu nānāpuṣpasugandhiṣu |vihṛtya salilaklinnā tavāṅke samupāviśam ||

ततो मांससमायुक्तो वायसः पर्यतुण्डयत् ।तमहं लोष्टमुद्यम्य वारयामि स्म वायसम्॥

tato māṃsasamāyukto vāyasaḥ paryatuṇḍayat |tamahaṃ loṣṭamudyamya vārayāmi sma vāyasam ||

दारयन् स च मां काकस्तत्रैव परिलीयते ।न चाप्युपारमन्मांसाद्भक्षार्थी बलिभोजनः॥

dārayan sa ca māṃ kākastatraiva parilīyate |na cāpyupāramanmāṃsādbhakṣārthī balibhojanaḥ ||

उत्कर्षन्त्यां च रशनां क्रुद्धायां मयि पक्षिणि ।स्रस्यमाने च वसने ततो दृष्टा त्वया ह्यहम्॥

utkarṣantyāṃ ca raśanāṃ kruddhāyāṃ mayi pakṣiṇi |srasyamāne ca vasane tato dṛṣṭā tvayā hyaham ||

त्वया ऽपहसिता चाहं क्रुद्धा संलज्जिता तदा ।भक्षगृध्रेन काकेन दारिता त्वामुपागता ॥ ५.३८.१८॥.॥

tvayā 'pahasitā cāhaṃ kruddhā saṃlajjitā tadā |bhakṣagṛdhrena kākena dāritā tvāmupāgatā || 5.38.18 ||. ||

आसीनस्य च ते श्रान्ता पुनरुत्सङ्गमाविशम् ।क्रुद्ध्यन्ती च प्रहृष्टेन त्वया ऽहं परिसान्त्विता॥

āsīnasya ca te śrāntā punarutsaṅgamāviśam |kruddhyantī ca prahṛṣṭena tvayā 'haṃ parisāntvitā ||

बाष्पपूर्णमुखी मन्दं चक्षुषी परिमार्जती ।लक्षिता ऽहं त्वया नाथ वायसेन प्रकोपिता॥

bāṣpapūrṇamukhī mandaṃ cakṣuṣī parimārjatī |lakṣitā 'haṃ tvayā nātha vāyasena prakopitā ||

परिश्रमात् प्रसुप्ता च राघवाङ्के ऽप्यहं चिरम् ।पर्यायेण प्रसुप्तश्च ममाङ्के भरताग्रजः ।स तत्र पुनरेवाथ वायसः समुपागमत्॥

pariśramāt prasuptā ca rāghavāṅke 'pyahaṃ ciram |paryāyeṇa prasuptaśca mamāṅke bharatāgrajaḥ |sa tatra punarevātha vāyasaḥ samupāgamat ||

ततः सुप्तप्रबुद्धां मां रामस्याङ्कात् समुत्थिताम् ।वायसः सहसा ऽ ऽगम्य विददार स्तनान्तरे॥

tataḥ suptaprabuddhāṃ māṃ rāmasyāṅkāt samutthitām |vāyasaḥ sahasā ' 'gamya vidadāra stanāntare ||

पुनः पुनरथोत्पत्य विददार स मां भृशम् ।ततः समुक्षितो रामो मुक्तैः शोणितबिन्दुभिः॥

punaḥ punarathotpatya vidadāra sa māṃ bhṛśam |tataḥ samukṣito rāmo muktaiḥ śoṇitabindubhiḥ ||

वायसेन ततस्तेन बलवत्क्लिश्यमानया ।स मया बोधितः श्रीमान् सुखसुप्तः परन्तपः॥

vāyasena tatastena balavatkliśyamānayā |sa mayā bodhitaḥ śrīmān sukhasuptaḥ parantapaḥ ||

स मां दृष्ट्वा महाबाहुर्वितुन्नां स्तनयोस्तदा ।आशीविष इव क्रुद्धः श्वसन् वाक्यमभाषत॥

sa māṃ dṛṣṭvā mahābāhurvitunnāṃ stanayostadā |āśīviṣa iva kruddhaḥ śvasan vākyamabhāṣata ||

केन ते नागनासोरु विक्षतं वै स्तनान्तरम् ।कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना॥

kena te nāganāsoru vikṣataṃ vai stanāntaram |kaḥ krīḍati saroṣeṇa pañcavaktreṇa bhoginā ||

वीक्षमाणस्ततस्तं वै वायसं समुदैक्षत ।नखैः सरुधिरैस्तीक्ष्णैर्मामेवाभिमुखं स्थितम्॥

vīkṣamāṇastatastaṃ vai vāyasaṃ samudaikṣata |nakhaiḥ sarudhiraistīkṣṇairmāmevābhimukhaṃ sthitam ||

पुत्रः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः ।धरान्तरगतः शीघ्रं पवनस्य गतौ समः॥

putraḥ kila sa śakrasya vāyasaḥ patatāṃ varaḥ |dharāntaragataḥ śīghraṃ pavanasya gatau samaḥ ||

ततस्तस्मिन् महाबाहुः कोपसंवर्तितेक्षणः ।वायसे कृतवान् क्रूरां मतिं मतिमतां वरः॥

tatastasmin mahābāhuḥ kopasaṃvartitekṣaṇaḥ |vāyase kṛtavān krūrāṃ matiṃ matimatāṃ varaḥ ||

स दर्भं संस्तराद् गृह्य ब्राह्मेमास्त्रेण योजयत् ।स दीप्त इव कालाग्रिर्जज्वलाभिमुखो द्विजम्॥

sa darbhaṃ saṃstarād gṛhya brāhmemāstreṇa yojayat |sa dīpta iva kālāgrirjajvalābhimukho dvijam ||

स तं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति ।ततस्तं वायसं दर्भः सो ऽम्बरे ऽनुजगाम ह॥

sa taṃ pradīptaṃ cikṣepa darbhaṃ taṃ vāyasaṃ prati |tatastaṃ vāyasaṃ darbhaḥ so 'mbare 'nujagāma ha ||

अनुसृप्तस्तदा काको जगाम विविधां गतिम् ।लोककाम इमं लोकं सर्वं वै विचचार ह॥

anusṛptastadā kāko jagāma vividhāṃ gatim |lokakāma imaṃ lokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha ||

स पित्रा च परित्यक्तः सुरैश्च समहर्षिभिः ।त्रील्लोकान् संपरिक्रम्य तमेव शरणं गतः॥

sa pitrā ca parityaktaḥ suraiśca samaharṣibhiḥ |trīllokān saṃparikramya tameva śaraṇaṃ gataḥ ||

स तं निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम् ।वधार्हमपि काकुत्स्थः कृपया पर्यपालयत्॥

sa taṃ nipatitaṃ bhūmau śaraṇyaḥ śaraṇāgatam |vadhārhamapi kākutsthaḥ kṛpayā paryapālayat ||

न शर्म लब्ध्वा तमेव शरणं गतः॥

na śarma labdhvā tameva śaraṇaṃ gataḥ ||

परिद्यूनं विषण्णं च स तमायान्तमब्रवीत् ।मोघं कर्तुं न शक्यं तु ब्राह्ममस्त्रं तदुच्यताम्॥

paridyūnaṃ viṣaṇṇaṃ ca sa tamāyāntamabravīt |moghaṃ kartuṃ na śakyaṃ tu brāhmamastraṃ taducyatām ||

हिनस्तु दक्षिणाक्षि त्वच्छर इत्यथ सो ऽब्रवीत् ।ततस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम् ।दत्त्वा स दक्षिणं नेत्रं प्राणेभ्यः परिरक्षितः॥

hinastu dakṣiṇākṣi tvacchara ityatha so 'bravīt |tatastasyākṣi kākasya hinasti sma sa dakṣiṇam |dattvā sa dakṣiṇaṃ netraṃ prāṇebhyaḥ parirakṣitaḥ ||

स रामाय नमस्कृत्वा राज्ञे दशरथाय च ।विसृष्टस्तेन वीरेण प्रतिपेदे स्वमालयम् ॥ ५.३८.३८॥णम् ॥।

sa rāmāya namaskṛtvā rājñe daśarathāya ca |visṛṣṭastena vīreṇa pratipede svamālayam || 5.38.38 ||ṇam || |

मत्कृते काकमात्रे तु ब्रह्मास्त्रं समुदीरितम् ।कर्माद्यो मां हरत्त्वत्तः क्षमसे तं महीपते॥

matkṛte kākamātre tu brahmāstraṃ samudīritam |karmādyo māṃ harattvattaḥ kṣamase taṃ mahīpate ||

स कुरुष्व महोत्साहः कृपां मयि नरर्षभ ।त्वया नाथवती नाथ ह्यनाथा इव दृश्यते॥

sa kuruṣva mahotsāhaḥ kṛpāṃ mayi nararṣabha |tvayā nāthavatī nātha hyanāthā iva dṛśyate ||

आनृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव मया श्रुतः॥

ānṛśaṃsyaṃ paro dharmastvatta eva mayā śrutaḥ ||

जानामि त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलम् ।अपारपारमक्षोभ्यं गाम्भीर्यात् सागरोपमम् ।भर्तारं ससमुद्रायाधरण्या वासवोपमम्॥

jānāmi tvāṃ mahāvīryaṃ mahotsāhaṃ mahābalam |apārapāramakṣobhyaṃ gāmbhīryāt sāgaropamam |bhartāraṃ sasamudrāyādharaṇyā vāsavopamam ||

एवमस्त्रविदां श्रेष्ठः सत्यवान् बलवानपि ।किमर्थमस्त्रं रक्षस्सु न योजयति राघवः॥

evamastravidāṃ śreṣṭhaḥ satyavān balavānapi |kimarthamastraṃ rakṣassu na yojayati rāghavaḥ ||

न नागा नापि गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः ।रामस्य समरे वेगं शक्ताः प्रतिसमाधितुम्॥

na nāgā nāpi gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ |rāmasya samare vegaṃ śaktāḥ pratisamādhitum ||

तस्य वीर्यवतः कश्चिद् यद्यस्ति मयि संभ्रमः ।किमर्थं न शरैस्तीक्ष्णैः क्षयं नयति राक्षसान्॥

tasya vīryavataḥ kaścid yadyasti mayi saṃbhramaḥ |kimarthaṃ na śaraistīkṣṇaiḥ kṣayaṃ nayati rākṣasān ||

भ्रातुरादेशमादाय लक्ष्मणो वा परन्तपः ।कस्य हेतोर्न मां वीरः परित्राति महाबलः॥

bhrāturādeśamādāya lakṣmaṇo vā parantapaḥ |kasya hetorna māṃ vīraḥ paritrāti mahābalaḥ ||

यदि तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्वग्निसमतेजसौ ।सुराणामपि दुर्धर्षौ किमर्थं मामुपेक्षतः॥

yadi tau puruṣavyāghrau vāyvagnisamatejasau |surāṇāmapi durdharṣau kimarthaṃ māmupekṣataḥ ||

ममैव दुष्कृतं किंचिन्महदस्ति न संशयः ।समर्थावपि तौ यन्मां नावेक्षते परन्तपौ॥

mamaiva duṣkṛtaṃ kiṃcinmahadasti na saṃśayaḥ |samarthāvapi tau yanmāṃ nāvekṣate parantapau ||

वैदह्या वचनं श्रत्वा करुणं साश्रुभाषितम् ।अथाब्रवीन्महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः॥

vaidahyā vacanaṃ śratvā karuṇaṃ sāśrubhāṣitam |athābravīnmahātejā hanūmān mārutātmajaḥ ||

त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन मे शपे ।रामे दुःखाभिपन्ने च लक्ष्मणः परितप्यते॥

tvacchokavimukho rāmo devi satyena me śape |rāme duḥkhābhipanne ca lakṣmaṇaḥ paritapyate ||

कथंचिद्भवती दृष्टा न कालः परिशोचितुम्॥

kathaṃcidbhavatī dṛṣṭā na kālaḥ pariśocitum ||

इमं मुहूर्तं दुःखानां द्रक्ष्यस्यन्तमनिन्दिते ।तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रौ महाबलौ॥

imaṃ muhūrtaṃ duḥkhānāṃ drakṣyasyantamanindite |tāvubhau puruṣavyāghrau rājaputrau mahābalau ||

त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः॥

tvaddarśanakṛtotsāhau laṅkāṃ bhasmīkariṣyataḥ ||

हत्वा च समरे क्रूरं रावणं सहबान्धवम् ।राघवस्त्वां विशालाक्षि नेष्यति स्वां पुरीं प्रति ।ब्रूहि यद्राघवो वाच्यो लक्ष्मणश्च महाबलः॥

hatvā ca samare krūraṃ rāvaṇaṃ sahabāndhavam |rāghavastvāṃ viśālākṣi neṣyati svāṃ purīṃ prati |brūhi yadrāghavo vācyo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ ||

सुग्रीवो वापि तेजस्वी हरयो ऽपि समागताः ।इत्युक्तवति तस्मिंश्च सीता सुरसुतोपमा ।उवाच सोकसन्तप्ता हनुमन्तं प्लवङ्गमम्॥

sugrīvo vāpi tejasvī harayo 'pi samāgatāḥ |ityuktavati tasmiṃśca sītā surasutopamā |uvāca sokasantaptā hanumantaṃ plavaṅgamam ||

कौसल्या लोकभर्तारं सुषुवे यं मनस्विनी ।तं ममार्थे सुखं पृच्छ शिरसा चाभिवादय॥

kausalyā lokabhartāraṃ suṣuve yaṃ manasvinī |taṃ mamārthe sukhaṃ pṛccha śirasā cābhivādaya ||

स्रजश्च सर्वरत्नानि प्रिया याश्च वराङ्गनाः ।ऐश्वर्यं च विशालायां पृथिव्यामपि दुर्लभम्॥

srajaśca sarvaratnāni priyā yāśca varāṅganāḥ |aiśvaryaṃ ca viśālāyāṃ pṛthivyāmapi durlabham ||

पितरं मातरं चैव संमान्याभिप्रसाद्य च ।अनुप्रव्रजितो रामं सुमित्रा येन सुप्रजाः॥

pitaraṃ mātaraṃ caiva saṃmānyābhiprasādya ca |anupravrajito rāmaṃ sumitrā yena suprajāḥ ||

आनुकूल्येन धर्मात्मा त्यक्त्वा सुखमनुत्तमम् ।अनुगच्छति काकुत्स्थं भ्रातरं पालयन् वने॥

ānukūlyena dharmātmā tyaktvā sukhamanuttamam |anugacchati kākutsthaṃ bhrātaraṃ pālayan vane ||

संहस्कन्धो महाबाहुर्मनस्वी प्रियदर्शनः ।पितृवद्वर्तते रामे मातृवन्मां समाचरन्॥

saṃhaskandho mahābāhurmanasvī priyadarśanaḥ |pitṛvadvartate rāme mātṛvanmāṃ samācaran ||

ह्रियमाणां तदा वीरो न तु मां वेद लक्ष्मणः॥

hriyamāṇāṃ tadā vīro na tu māṃ veda lakṣmaṇaḥ ||

वृद्दोपसेवी लक्ष्मीवान् शक्तो न बहु भाषिता ।राजपुत्रः प्रियः श्रेष्ठः सदृशः श्वशुरस्य मे॥

vṛddopasevī lakṣmīvān śakto na bahu bhāṣitā |rājaputraḥ priyaḥ śreṣṭhaḥ sadṛśaḥ śvaśurasya me ||

मम प्रियतरो नित्यं भ्राता रामस्य लक्ष्मणः ।नियुक्तो धुरि यस्यां तु तामुद्वहति वीर्यवान्॥

mama priyataro nityaṃ bhrātā rāmasya lakṣmaṇaḥ |niyukto dhuri yasyāṃ tu tāmudvahati vīryavān ||

यं दृष्ट्वा राघवो नैव वृत्तमार्यमनुस्मरेत् ।स ममार्थाय कुशलं वक्तव्यो वचनान्मम ।मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः॥

yaṃ dṛṣṭvā rāghavo naiva vṛttamāryamanusmaret |sa mamārthāya kuśalaṃ vaktavyo vacanānmama |mṛdurnityaṃ śucirdakṣaḥ priyo rāmasya lakṣmaṇaḥ ||

यथा हि वानरश्रेष्ठ दुःखक्षयकरो भवेत् ।त्वमस्मिन् कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तम॥

yathā hi vānaraśreṣṭha duḥkhakṣayakaro bhavet |tvamasmin kāryaniryoge pramāṇaṃ harisattama ||

राघवस्त्वत्समारम्भान्मयि यत्नपरो भवेत्॥

rāghavastvatsamārambhānmayi yatnaparo bhavet ||

इदं ब्रूयाश्च मे नाथं शूरं रामं पुनः पुनः ।जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज॥

idaṃ brūyāśca me nāthaṃ śūraṃ rāmaṃ punaḥ punaḥ |jīvitaṃ dhārayiṣyāmi māsaṃ daśarathātmaja ||

ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं सत्येनाहं ब्रवीमि ते ।रावणेनोपरुद्धां मां निकृत्या पापकर्मणा॥

ūrdhvaṃ māsānna jīveyaṃ satyenāhaṃ bravīmi te |rāvaṇenoparuddhāṃ māṃ nikṛtyā pāpakarmaṇā ||

त्रातुमर्हसि वीर त्वं पातालादिव कौशिकीम् ।ततो वस्त्रगतं मुक्त्वा दिव्यं चूडामणिं शुभम् ।प्रदेयो राघवायेति सीता हनुमते ददौ॥

trātumarhasi vīra tvaṃ pātālādiva kauśikīm |tato vastragataṃ muktvā divyaṃ cūḍāmaṇiṃ śubham |pradeyo rāghavāyeti sītā hanumate dadau ||

प्रतिगृह्य ततो वीरो मणिरत्नमनुत्तमम् ।अङ्गुल्या योजयामास न ह्यस्य प्राभवद्भुजः॥

pratigṛhya tato vīro maṇiratnamanuttamam |aṅgulyā yojayāmāsa na hyasya prābhavadbhujaḥ ||

मणिरत्नं कपिवरः प्रतिगृह्याभिवद्य च ।सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्श्वतः स्थितः॥

maṇiratnaṃ kapivaraḥ pratigṛhyābhivadya ca |sītāṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā praṇataḥ pārśvataḥ sthitaḥ ||

हर्षेण महता युक्तः सीतादर्शनजेन सः ।हृदयेन गतो रामं शरीरेण तु विष्ठितः॥

harṣeṇa mahatā yuktaḥ sītādarśanajena saḥ |hṛdayena gato rāmaṃ śarīreṇa tu viṣṭhitaḥ ||

मणिवरमुपगृह्य तं महार्हं जनकनृपात्मजया धृतं प्रभावात् ।गिरिरिव पवनावधूत्मुक्तः सुखितमनाः प्रतिसंक्रमं प्रपेदे॥

maṇivaramupagṛhya taṃ mahārhaṃ janakanṛpātmajayā dhṛtaṃ prabhāvāt |giririva pavanāvadhūtmuktaḥ sukhitamanāḥ pratisaṃkramaṃ prapede ||