Kanda.Sarga 7.16

स जित्वा धनदं राम भ्रातरं राक्षसाधिपः ।महासेनप्रसूतिं तद्ययौ शरवणं महत्॥

sa jitvā dhanadaṃ rāma bhrātaraṃ rākṣasādhipaḥ |mahāsenaprasūtiṃ tadyayau śaravaṇaṃ mahat ||

अथापश्यदृशग्रीवो रौक्मं शरवणं महत् ।गभस्तिजालसंवीतं द्वितीयमिव भास्करम्॥

athāpaśyadṛśagrīvo raukmaṃ śaravaṇaṃ mahat |gabhastijālasaṃvītaṃ dvitīyamiva bhāskaram ||

स पर्वतं समारुह्य कञ्चिद्रम्यवनान्तरम् ।अपश्यत् पुष्पकं तत्र रामविष्टम्भितं तदा॥

sa parvataṃ samāruhya kañcidramyavanāntaram |apaśyat puṣpakaṃ tatra rāmaviṣṭambhitaṃ tadā ||

विष्टब्धं पुष्पकं दृष्ट्वा ह्यगमं कामागं कृतम् ।अचिन्तयद्राक्षसेन्द्रः सचिवैस्तैः समावृतः॥

viṣṭabdhaṃ puṣpakaṃ dṛṣṭvā hyagamaṃ kāmāgaṃ kṛtam |acintayadrākṣasendraḥ sacivaistaiḥ samāvṛtaḥ ||

किन्निमित्तं चेच्छया मे नेदं गच्छति पुष्पकम् ।पर्वतस्योपरिष्ठस्य कर्मेदं कस्यचिद्भवेत्॥

kinnimittaṃ cecchayā me nedaṃ gacchati puṣpakam |parvatasyopariṣṭhasya karmedaṃ kasyacidbhavet ||

ततो ऽब्रवीत्तदा राम मारीचो बुद्धिकोविदः ।नेदं निष्कारणं राजन्पुष्पकं यन्न गच्छति॥

tato 'bravīttadā rāma mārīco buddhikovidaḥ |nedaṃ niṣkāraṇaṃ rājanpuṣpakaṃ yanna gacchati ||

अथवा पुष्पकमिदं धनदान्नान्यवाहनम् ।अतो निष्पन्दमभवद्धनाध्यक्षविनाकृतम्॥

athavā puṣpakamidaṃ dhanadānnānyavāhanam |ato niṣpandamabhavaddhanādhyakṣavinākṛtam ||

इति वाक्यान्तरे तस्य करालः कृष्णपिङ्गलः ।वामनो विकटो मुण्डी नन्दी प्रह्वभुजो बली॥

iti vākyāntare tasya karālaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ |vāmano vikaṭo muṇḍī nandī prahvabhujo balī ||

ततः पार्श्वमुपागम्य भवस्यानुचरो ऽब्रवीत् ।नन्दीश्वरो वचश्चेदं राक्षसेन्द्रमशङ्कितः॥

tataḥ pārśvamupāgamya bhavasyānucaro 'bravīt |nandīśvaro vacaścedaṃ rākṣasendramaśaṅkitaḥ ||

निवर्तस्व दशग्रीव शैले क्रीडति शङ्करः ।सुपर्णनागयक्षाणां देवगन्धर्वरक्षसाम्॥

nivartasva daśagrīva śaile krīḍati śaṅkaraḥ |suparṇanāgayakṣāṇāṃ devagandharvarakṣasām ||

सर्वेषामेव भूतानामगम्यः पर्वतः कृतः ।इति नन्दिवचः श्रुत्वा क्रोधात्कम्पितकुण्डलः॥

sarveṣāmeva bhūtānāmagamyaḥ parvataḥ kṛtaḥ |iti nandivacaḥ śrutvā krodhātkampitakuṇḍalaḥ ||

रोषात्तु ताम्रनयनः पुष्पकादवरुह्य सः ।को ऽयं शङ्कर इत्युक्त्वा शैलमूलमुपागतः॥

roṣāttu tāmranayanaḥ puṣpakādavaruhya saḥ |ko 'yaṃ śaṅkara ityuktvā śailamūlamupāgataḥ ||

सो ऽपश्यन्नन्दिनं तत्र देवस्यादूरतः स्थितम् ।दीप्तं शूलमवष्टभ्य द्वितीयमिव शङ्करम्॥

so 'paśyannandinaṃ tatra devasyādūrataḥ sthitam |dīptaṃ śūlamavaṣṭabhya dvitīyamiva śaṅkaram ||

तं दृष्ट्वा वानरमुखमवज्ञाय स राक्षसः ।प्रहासं मुमुचे तत्र सतोय इव तोयदः॥

taṃ dṛṣṭvā vānaramukhamavajñāya sa rākṣasaḥ |prahāsaṃ mumuce tatra satoya iva toyadaḥ ||

तं क्रुद्धो भगवान्नन्दी शङ्करस्यापरा तनुः ।अब्रवीत्तत्र तद्रक्षो दशाननमुपस्थितम्॥

taṃ kruddho bhagavānnandī śaṅkarasyāparā tanuḥ |abravīttatra tadrakṣo daśānanamupasthitam ||

यस्माद्वानररूपं मामवज्ञाय दशानन ।अशनीपातसङ्काशमपहासं प्रमुक्तवान्॥

yasmādvānararūpaṃ māmavajñāya daśānana |aśanīpātasaṅkāśamapahāsaṃ pramuktavān ||

तस्मान्मद्रूपसम्पन्ना मद्वीर्यसमतेजसः ।उत्पत्स्यन्ति वधार्थं हि कुलस्य तव वानराः॥

tasmānmadrūpasampannā madvīryasamatejasaḥ |utpatsyanti vadhārthaṃ hi kulasya tava vānarāḥ ||

नखदंष्ट्रायुधाः क्रूरा मनःसम्पातरंहसः ।युद्धोन्मत्ता बलोद्रिक्ताः शैला इव विसर्पिणः॥

nakhadaṃṣṭrāyudhāḥ krūrā manaḥsampātaraṃhasaḥ |yuddhonmattā balodriktāḥ śailā iva visarpiṇaḥ ||

ते तव प्रबलं दर्पमुत्सेधं च पृथग्विधम् ।व्यपनेष्यन्ति सम्भूय सहामात्यसुतस्य च॥

te tava prabalaṃ darpamutsedhaṃ ca pṛthagvidham |vyapaneṣyanti sambhūya sahāmātyasutasya ca ||

किं त्विदानीं मया शक्यं हन्तुं त्वां हे निशाचर ।न हन्तव्यो हतस्त्वं हि पूर्वमेव स्वकर्मभिः॥

kiṃ tvidānīṃ mayā śakyaṃ hantuṃ tvāṃ he niśācara |na hantavyo hatastvaṃ hi pūrvameva svakarmabhiḥ ||

इत्युदीरितवाक्ये तु देवे तस्मिन्महात्मनि ।देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता॥

ityudīritavākye tu deve tasminmahātmani |devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiśca khāccyutā ||

अचिन्तयित्वा स तदा नन्दिवाक्यं महाबलः ।पर्वतं तु समासाद्य वाक्यमाह दशाननः॥

acintayitvā sa tadā nandivākyaṃ mahābalaḥ |parvataṃ tu samāsādya vākyamāha daśānanaḥ ||

पुष्पकस्य गतिश्छिन्ना यत्कृते मम गच्छतः ।तमिमं शैलमुन्मूलं करोमि तव गोपते॥

puṣpakasya gatiśchinnā yatkṛte mama gacchataḥ |tamimaṃ śailamunmūlaṃ karomi tava gopate ||

केन प्रभावेण भवो नित्यं क्रीडति राजवत् ।विज्ञातव्यं न जानीते भयस्थानमुपस्थितम्॥

kena prabhāveṇa bhavo nityaṃ krīḍati rājavat |vijñātavyaṃ na jānīte bhayasthānamupasthitam ||

एवमुक्त्वा ततो राम भुजान्विक्षिप्य पर्वते ।तोलयामास तं शीघ्रं स शैलं समकम्पत॥

evamuktvā tato rāma bhujānvikṣipya parvate |tolayāmāsa taṃ śīghraṃ sa śailaṃ samakampata ||

चालनात्पर्वतस्यैव गणा देवस्य कम्पिताः ।चचाल पार्वती चापि तदा ऽ ऽश्लिष्टा महेश्वरम्॥

cālanātparvatasyaiva gaṇā devasya kampitāḥ |cacāla pārvatī cāpi tadā ' 'śliṣṭā maheśvaram ||

ततो राम महादवो देवानां प्रवरो हरः ।पादाङ्गुष्ठेन तं शैलं पीडयामास लीलया॥

tato rāma mahādavo devānāṃ pravaro haraḥ |pādāṅguṣṭhena taṃ śailaṃ pīḍayāmāsa līlayā ||

पीडितास्तु ततस्तस्य शैलस्याधोगता भुजाः ।विस्मिताश्चाभवंस्तत्र सचिवास्तस्य रक्षसः॥

pīḍitāstu tatastasya śailasyādhogatā bhujāḥ |vismitāścābhavaṃstatra sacivāstasya rakṣasaḥ ||

रक्षसा तेन रोषाच्च भुजानां पीडनात्तदा ।मुक्तो विरावः सहसा त्रैलोक्यं येन कम्पितम्॥

rakṣasā tena roṣācca bhujānāṃ pīḍanāttadā |mukto virāvaḥ sahasā trailokyaṃ yena kampitam ||

मेनिरे वज्रनिष्पेषं तस्यामात्या युगक्षये ।तदा वर्त्मस्थचलिता देवा इन्द्रपुरोगमाः॥

menire vajraniṣpeṣaṃ tasyāmātyā yugakṣaye |tadā vartmasthacalitā devā indrapurogamāḥ ||

समुद्राश्चापि सङ्क्षुब्धाश्चलिताश्चापि पर्वताः ।यक्षा विद्याधराः सिद्धाः किमेतदिति चाब्रुवन्॥

samudrāścāpi saṅkṣubdhāścalitāścāpi parvatāḥ |yakṣā vidyādharāḥ siddhāḥ kimetaditi cābruvan ||

अथ ते मन्त्रिणस्तस्य विक्रोशन्तमथाब्रुवन् ।तोषयस्व महादेवं नीलकण्ठमुमापतिम्॥

atha te mantriṇastasya vikrośantamathābruvan |toṣayasva mahādevaṃ nīlakaṇṭhamumāpatim ||

तमृते शरणं नान्यं पश्यामो ऽत्र दशानन ।स्तुतिभिः प्रणतो भूत्वा तमेव शरणं व्रज॥

tamṛte śaraṇaṃ nānyaṃ paśyāmo 'tra daśānana |stutibhiḥ praṇato bhūtvā tameva śaraṇaṃ vraja ||

कृपालुः शङ्करस्तुष्टः प्रसादं ते विधास्यति ।एवमुक्तस्तदामात्यैस्तुष्टाव वृषभध्वजम्॥

kṛpāluḥ śaṅkarastuṣṭaḥ prasādaṃ te vidhāsyati |evamuktastadāmātyaistuṣṭāva vṛṣabhadhvajam ||

सामभिर्विविधैः स्तोत्रैः प्रणम्य स दशाननः ।संवत्सरसहस्रं तु रुदतो रक्षसो गतम्॥

sāmabhirvividhaiḥ stotraiḥ praṇamya sa daśānanaḥ |saṃvatsarasahasraṃ tu rudato rakṣaso gatam ||

ततः प्रीतो महादेवः शैलाग्रे विष्ठितः प्रभुः ।मुक्त्वा चास्य भुजान्राम प्राह वाक्यं दशाननम्॥

tataḥ prīto mahādevaḥ śailāgre viṣṭhitaḥ prabhuḥ |muktvā cāsya bhujānrāma prāha vākyaṃ daśānanam ||

प्रीतो ऽस्मि तव वीर्यस्य शौण्डार्याच्च दशानन ।शैलाक्रान्तेन यो मुक्तस्त्वया रावः सुदारुणः॥

prīto 'smi tava vīryasya śauṇḍāryācca daśānana |śailākrāntena yo muktastvayā rāvaḥ sudāruṇaḥ ||

यस्माल्लोकत्रयं चैतद्रावितं भयमागतम् ।तस्मात्त्वं रावणो नाम नाम्ना राजन्भविष्यसि॥

yasmāllokatrayaṃ caitadrāvitaṃ bhayamāgatam |tasmāttvaṃ rāvaṇo nāma nāmnā rājanbhaviṣyasi ||

देवता मानुषा यक्षा ये चान्ये जगतीतले ।एवं त्वामभिधास्यन्ति रावणं लोकरावणम्॥

devatā mānuṣā yakṣā ye cānye jagatītale |evaṃ tvāmabhidhāsyanti rāvaṇaṃ lokarāvaṇam ||

गच्छ पौलस्त्य विस्रब्धं पथा येन त्वमिच्छसि ।मया चैवाभ्यनुज्ञातो राक्षसाधिप गम्यताम्॥

gaccha paulastya visrabdhaṃ pathā yena tvamicchasi |mayā caivābhyanujñāto rākṣasādhipa gamyatām ||

एवमुक्तस्तु लङ्केशः शम्भुना स्वयमब्रवीत् ।प्रीतो यदि महादेव वरं मे देहि याचतः॥

evamuktastu laṅkeśaḥ śambhunā svayamabravīt |prīto yadi mahādeva varaṃ me dehi yācataḥ ||

अवध्यत्वं मया प्राप्तं देवगन्धर्वदानवैः ।राक्षसैर्गुह्यकैर्नागैर्ये चान्ये बलवत्तराः॥

avadhyatvaṃ mayā prāptaṃ devagandharvadānavaiḥ |rākṣasairguhyakairnāgairye cānye balavattarāḥ ||

मानुषान्न गणे देव स्वल्पास्ते मम सम्मताः ।दीर्घमायुश्च मे प्राप्तं ब्रह्मणस्त्रिपुरान्तक॥

mānuṣānna gaṇe deva svalpāste mama sammatāḥ |dīrghamāyuśca me prāptaṃ brahmaṇastripurāntaka ||

वाञ्छितं चायुषः शेषं शस्त्रं त्वं च प्रयच्छ मे ।एवमुक्तस्ततस्तेन रावणेन स शङ्करः॥

vāñchitaṃ cāyuṣaḥ śeṣaṃ śastraṃ tvaṃ ca prayaccha me |evamuktastatastena rāvaṇena sa śaṅkaraḥ ||

ददौ खड्गं महादीप्तं चन्द्रहासमिति श्रुतम् ।आयुषश्चावशेषं च स्थित्वा भूतपतिस्तदा॥

dadau khaḍgaṃ mahādīptaṃ candrahāsamiti śrutam |āyuṣaścāvaśeṣaṃ ca sthitvā bhūtapatistadā ||

दत्त्वोवाच ततः शम्भुर्नावज्ञेयमिदं त्वया ।अवज्ञातं यदि हि ते मामेवैष्यत्यसंशयः॥

dattvovāca tataḥ śambhurnāvajñeyamidaṃ tvayā |avajñātaṃ yadi hi te māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ ||

एवं महेश्वरेणैव कृतनामा स रावणः ।अभिवाद्य महादेवमारुरोहाथ पुष्पकम्॥

evaṃ maheśvareṇaiva kṛtanāmā sa rāvaṇaḥ |abhivādya mahādevamārurohātha puṣpakam ||

ततो महीतले राम पर्यक्रामत रावणः ।क्षत्ऺित्रयान्सुमहावीर्यान्बाधमान इतस्ततः॥

tato mahītale rāma paryakrāmata rāvaṇaḥ |kṣatऺिtrayānsumahāvīryānbādhamāna itastataḥ ||

केचित्तेजस्विनः शूराः क्षत्ऺित्रया युद्धदुर्मदाः ।तच्छासनमकुर्वन्तो विनेशुः सपरिच्छदाः॥

kecittejasvinaḥ śūrāḥ kṣatऺिtrayā yuddhadurmadāḥ |tacchāsanamakurvanto vineśuḥ saparicchadāḥ ||

अपरे दुर्जयं रक्षो जानन्तः प्राज्ञसम्मताः ।जिताः स्म इत्यभाषन्त राक्षसं बलदर्पितम्॥

apare durjayaṃ rakṣo jānantaḥ prājñasammatāḥ |jitāḥ sma ityabhāṣanta rākṣasaṃ baladarpitam ||