Kanda.Sarga 5.1

ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्शनः ।इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि॥

tato rāvaṇanītāyāḥ sītāyāḥ śatrukarśanaḥ |iyeṣa padamanveṣṭuṃ cāraṇācarite pathi ||

दुष्करं निष्प्रतिद्वन्द्वं चिकीर्षन् कर्म वानरः ।समुदग्रशिरोग्रीवो गवांपतिरिवाबभौ॥

duṣkaraṃ niṣpratidvandvaṃ cikīrṣan karma vānaraḥ |samudagraśirogrīvo gavāṃpatirivābabhau ||

अथ वैडूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः ।धीरः सलिलकल्पेषु विच्चार यथासुखम्॥

atha vaiḍūryavarṇeṣu śādvaleṣu mahābalaḥ |dhīraḥ salilakalpeṣu viccāra yathāsukham ||

द्विजान् वित्रासयन् धीमानुरसा पादपान् हरन् ।मृगांश्च सुबाहुन्निघ्नन् प्रवृद्ध इव केसरी॥

dvijān vitrāsayan dhīmānurasā pādapān haran |mṛgāṃśca subāhunnighnan pravṛddha iva kesarī ||

नीललोहितमाञ्जिष्ठपत्रवर्णैः सितासितैः ।स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलंकृतम्॥

nīlalohitamāñjiṣṭhapatravarṇaiḥ sitāsitaiḥ |svabhāvavihitaiścitrairdhātubhiḥ samalaṃkṛtam ||

कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छिदैः ।यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्देवक्ल्पैश्च पन्नगैः॥

kāmarūpibhirāviṣṭamabhīkṣṇaṃ saparicchidaiḥ |yakṣakinnaragandharvairdevaklpaiśca pannagaiḥ ||

स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते ।तिष्ठन् कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ॥

sa tasya girivaryasya tale nāgavarāyute |tiṣṭhan kapivarastatra hrade nāga ivābabhau ||

स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयंभुवे ।भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम्॥

sa sūryāya mahendrāya pavanāya svayaṃbhuve |bhūtebhyaścāñjaliṃ kṛtvā cakāra gamane matim ||

अञ्जलिं प्राङ्मुखः कृत्वा पवनायात्मयोओनयो ।ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिश्म्॥

añjaliṃ prāṅmukhaḥ kṛtvā pavanāyātmayoonayo |tato hi vavṛdhe gantuṃ dakṣiṇo dakṣiṇāṃ diśm ||

प्लवङ्गप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः ।ववृधे रामवृद्ध्यर्थम् समुद्र इव पर्वसु॥

plavaṅgapravarairdṛṣṭaḥ plavane kṛtaniścayaḥ |vavṛdhe rāmavṛddhyartham samudra iva parvasu ||

निष्प्रमाणशरीरः सन् लिलङ्घयिषुरर्णवम् ।बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम्॥

niṣpramāṇaśarīraḥ san lilaṅghayiṣurarṇavam |bāhubhyāṃ pīḍayāmāsa caraṇābhyāṃ ca parvatam ||

स चचालाचलश्चापि मुहूर्तं कपिपीडितः ।तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत्॥

sa cacālācalaścāpi muhūrtaṃ kapipīḍitaḥ |tarūṇāṃ puṣpitāgrāṇāṃ sarvaṃ puṣpamaśātayat ||

तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेन सुगन्धिना ।सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा॥

tena pādapamuktena puṣpaughena sugandhinā |sarvataḥ saṃvṛtaḥ śailo babhau puṣpamayo yathā ||

तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः ।सलिलं संप्रसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः॥

tena cottamavīryeṇa pīḍyamānaḥ sa parvataḥ |salilaṃ saṃprasusrāva madaṃ matta iva dvipaḥ ||

पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः ।रीतीर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः॥

pīḍyamānastu balinā mahendrastena parvataḥ |rītīrnirvartayāmāsa kāñcanāñjanarājatīḥ ||

मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः ।मध्यमेनार्चिषा जुष्टो धूमराजीरिवानलः॥

mumoca ca śilāḥ śailo viśālāḥ samanaḥśilāḥ |madhyamenārciṣā juṣṭo dhūmarājīrivānalaḥ ||

गिरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वशः ।गुहाविष्टानि भूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः॥

giriṇā pīḍyamānena pīḍyamānāni sarvaśaḥ |guhāviṣṭāni bhūtāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ ||

स महासत्त्वसंनादः शैलपीडानिमित्तजः ।पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च॥

sa mahāsattvasaṃnādaḥ śailapīḍānimittajaḥ |pṛthivīṃ pūrayāmāsa diśaścopavanāni ca ||

शिरोभिः पृथुभिः सर्पा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः ।वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः॥

śirobhiḥ pṛthubhiḥ sarpā vyaktasvastikalakṣaṇaiḥ |vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ dadaṃśurdaśanaiḥ śilāḥ ||

तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः।जज्ज्वलुः पावकोद्दीप्ता बिभिदुश्च सहस्रधा॥

tāstadā saviṣairdaṣṭāḥ kupitaistairmahāśilāḥ |jajjvaluḥ pāvakoddīptā bibhiduśca sahasradhā ||

यानि चौषधजालानि तस्मिन् जातानि पर्वते ।विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम्॥

yāni cauṣadhajālāni tasmin jātāni parvate |viṣaghnānyapi nāgānāṃ na śekuḥ śamituṃ viṣam ||

भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्त्वा तपस्विनः ।त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्रीगणैः सह॥

bhidyate'yaṃ girirbhūtairiti mattvā tapasvinaḥ |trastā vidyādharāstasmādutpetuḥ strīgaṇaiḥ saha ||

पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम् ।पात्रणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान्॥

pānabhūmigataṃ hitvā haimamāsavabhājanam |pātraṇi ca mahārhāṇi karakāṃśca hiraṇmayān ||

लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च ।आर्षभाणि च चर्माणि खड्गांश्च कनकत्सरून्॥

lehyānuccāvacān bhakṣyān māṃsāni vividhāni ca |ārṣabhāṇi ca carmāṇi khaḍgāṃśca kanakatsarūn ||

कृतक्ण्ठगुणाः क्षीबा र्क्तमाल्यानुलेपनाः ।र्क्तक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे॥

kṛtakṇṭhaguṇāḥ kṣībā rktamālyānulepanāḥ |rktakṣāḥ puṣkarākṣāśca gaganaṃ pratipedire ||

हारनूपुरकेयूरपारिहार्यधराः स्त्रियः ।विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणैः सह॥

hāranūpurakeyūrapārihāryadharāḥ striyaḥ |vismitāḥ sasmitāstasthurākāśe ramaṇaiḥ saha ||

दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः ।सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षाञ्चक्रुश्च पर्वतम्॥

darśayanto mahāvidyāṃ vidyādharamaharṣayaḥ |sahitāstasthurākāśe vīkṣāñcakruśca parvatam ||

शुश्रुवुश्चतदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम्।चारणानां च सिद्धानां स्थितानांविमलेऽम्बरे॥

śuśruvuścatadā śabdamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |cāraṇānāṃ ca siddhānāṃ sthitānāṃvimale'mbare ||

एष पर्वतसंकाशो हनूमान् मारुतात्मजः ।तितीर्षति महावेगः समुद्रं मकरालयम्॥

eṣa parvatasaṃkāśo hanūmān mārutātmajaḥ |titīrṣati mahāvegaḥ samudraṃ makarālayam ||

रामार्थं वानरार्थं च चिकीर्षन् कर्मदुष्करम् ।समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्तुमिच्छति॥

rāmārthaṃ vānarārthaṃ ca cikīrṣan karmaduṣkaram |samudrasya paraṃ pāraṃ duṣprāpaṃ prāptumicchati ||

इति विद्याधराः श्रुत्वा वचस्तेषां महात्मनाम् ।तमप्रमेयं ददृशुः पर्वते वानरर्षभम्॥

iti vidyādharāḥ śrutvā vacasteṣāṃ mahātmanām |tamaprameyaṃ dadṛśuḥ parvate vānararṣabham ||

दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चाचलोपमः ।ननाद सुमहानादं सुमहानिव तोयदः॥

dudhuve ca sa romāṇi cakampe cācalopamaḥ |nanāda sumahānādaṃ sumahāniva toyadaḥ ||

आनुपूर्व्येण वृत्तं च लाङ्गूलं लोमभिश्चितम् ।उत्पतिष्यन् विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम्॥

ānupūrvyeṇa vṛttaṃ ca lāṅgūlaṃ lomabhiścitam |utpatiṣyan vicikṣepa pakṣirāja ivoragam ||

तस्य लाङ्गूलमाविद्धमात्तवेगस्य पृष्ठतः ।ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः॥

tasya lāṅgūlamāviddhamāttavegasya pṛṣṭhataḥ |dadṛśe garuḍeneva hriyamāṇo mahoragaḥ ||

बाहू संस्तंभयामास महापरिघसंनिभौ ।ससाद च कपिः क्ट्यां चरणौ संचुकोच च॥

bāhū saṃstaṃbhayāmāsa mahāparighasaṃnibhau |sasāda ca kapiḥ kṭyāṃ caraṇau saṃcukoca ca ||

संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम् ।तेजः स्त्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान्॥

saṃhṛtya ca bhujau śrīmāṃstathaiva ca śirodharām |tejaḥ sttvaṃ tathā vīryamāviveśa sa vīryavān ||

मार्गमालोकयन्दूरादूर्ध्वं प्रणिहितेक्षणः ।रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन्॥

mārgamālokayandūrādūrdhvaṃ praṇihitekṣaṇaḥ |rurodha hṛdaye prāṇānākāśamavalokayan ||

पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः ।निकुञ्च्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन् महाबलः ।वानरान् वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत्॥

padbhyāṃ dṛḍhamavasthānaṃ kṛtvā sa kapikuñjaraḥ |nikuñcya karṇau hanumānutpatiṣyan mahābalaḥ |vānarān vānaraśreṣṭha idaṃ vacanamabravīt ||

यथा राघवनिर्मुक्तः शरः श्वसनविक्रमः ।गच्चेत्तद्वद्गमिष्यामि लङ्कां रावणपालिताम्॥

yathā rāghavanirmuktaḥ śaraḥ śvasanavikramaḥ |gaccettadvadgamiṣyāmi laṅkāṃ rāvaṇapālitām ||

न हि द्रक्ष्यामि यदि तां लङ्कायां जनकात्मजाम् ।अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम्॥

na hi drakṣyāmi yadi tāṃ laṅkāyāṃ janakātmajām |anenaiva hi vegena gamiṣyāmi surālayam ||

यदि वा त्रिदिवे सीतां न द्रक्ष्याम्यकृतश्रमः ।बद्ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम्॥

yadi vā tridive sītāṃ na drakṣyāmyakṛtaśramaḥ |baddhvā rākṣasarājānamānayiṣyāmi rāvaṇam ||

सर्वथा कृतकार्योऽहमेष्यामि सह सीतया ।आनयिष्यामि वा लङ्कां समुत्पाट्य सरावणाम्॥

sarvathā kṛtakāryo'hameṣyāmi saha sītayā |ānayiṣyāmi vā laṅkāṃ samutpāṭya sarāvaṇām ||

एवमुक्त्वा तु हनुमान्वानरान्वानरोत्तमः॥

evamuktvā tu hanumānvānarānvānarottamaḥ ||

उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन् ।सुपर्णमिव चात्मानं मेने स कपिकुञ्जरः॥

utpapātātha vegena vegavānavicārayan |suparṇamiva cātmānaṃ mene sa kapikuñjaraḥ ||

समुत्पतति तस्मिंस्तु वेगात्ते नगरोहिणः ।संहृत्य विटपान् सर्वान् समुत्पेतुः समन्ततः॥

samutpatati tasmiṃstu vegātte nagarohiṇaḥ |saṃhṛtya viṭapān sarvān samutpetuḥ samantataḥ ||

स मत्तकोयष्टिभकान् पादपान् पुष्पशालिनः ।उद्वहन्नूरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे॥

sa mattakoyaṣṭibhakān pādapān puṣpaśālinaḥ |udvahannūruvegena jagāma vimale'mbare ||

ऊरुवेगोत्थिता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः ।प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धमिव बान्धवाः॥

ūruvegotthitā vṛkṣā muhūrtaṃ kapimanvayuḥ |prasthitaṃ dīrghamadhvānaṃ svabandhamiva bāndhavāḥ ||

तमूरुवेगोन्मथिताःसालाश्चन्ये नगोत्तमाः।अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम्॥

tamūruvegonmathitāḥsālāścanye nagottamāḥ |anujagmurhanūmantaṃ sainyā iva mahīpatim ||

सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः ।हनुमान् पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः॥

supuṣpitāgrairbahubhiḥ pādapairanvitaḥ kapiḥ |hanumān parvatākāro babhūvādbhutadarśanaḥ ||

सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जन् लवणाम्भसि ।भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये॥

sāravanto'tha ye vṛkṣā nyamajjan lavaṇāmbhasi |bhayādiva mahendrasya parvatā varuṇālaye ||

स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्कुरकोरकैः ।शुशुभे मेघसंकाशः खद्योतैरिव पर्वतः॥

sa nānākusumaiḥ kīrṇaḥ kapiḥ sāṅkurakorakaiḥ |śuśubhe meghasaṃkāśaḥ khadyotairiva parvataḥ ||

विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः ।अवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा॥

vimuktāstasya vegena muktvā puṣpāṇi te drumāḥ |avaśīryanta salile nivṛttāḥ suhṛdo yathā ||

लघुत्वेनोपपन्नं तद्विचित्रं सागरेऽपतत् ।द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम्॥

laghutvenopapannaṃ tadvicitraṃ sāgare'patat |drumāṇāṃ vividhaṃ puṣpaṃ kapivāyusamīritam ||

ताराचितमिवाकाशं प्रबभौ च महार्णवः ।पुष्पौघेनानुबद्धेन नानावर्णेन वानरः ।बभौ मेघ इवाकाशे विद्युद्गणविभूषितः॥

tārācitamivākāśaṃ prababhau ca mahārṇavaḥ |puṣpaughenānubaddhena nānāvarṇena vānaraḥ |babhau megha ivākāśe vidyudgaṇavibhūṣitaḥ ||

तस्य वेगसमाधूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत॥

tasya vegasamādhūtaiḥ puṣpaistoyamadṛśyata ||

ताराभिरभिरामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम् ।तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ॥

tārābhirabhirāmābhiruditābhirivāmbaram |tasyāmbaragatau bāhū dadṛśāte prasāritau ||

पर्वताग्राद्विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ ।पिबन्निव बभौ चापि सोओर्मिमालं महार्णवम्॥

parvatāgrādviniṣkrāntau pañcāsyāviva pannagau |pibanniva babhau cāpi soormimālaṃ mahārṇavam ||

पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः ।तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः॥

pipāsuriva cākāśaṃ dadṛśe sa mahākapiḥ |tasya vidyutprabhākāre vāyumārgānusāriṇaḥ ||

नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ ।पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले॥

nayane viprakāśete parvatasthāvivānalau |piṅge piṅgākṣamukhyasya bṛhatī parimaṇḍale ||

चक्षुषी संप्रकाशेते चन्द्रसूर्याविवोदितौ ।मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ॥

cakṣuṣī saṃprakāśete candrasūryāvivoditau |mukhaṃ nāsikayā tasya tāmrayā tāmramābabhau ||

सन्ध्यया समभिस्पृष्टं यथा तत्सूर्यमण्डलम् ।लाङ्गूलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते॥

sandhyayā samabhispṛṣṭaṃ yathā tatsūryamaṇḍalam |lāṅgūlaṃ ca samāviddhaṃ plavamānasya śobhate ||

अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितः ।लाङ्गूलचक्रेण महान् शुक्लदंष्ट्रोऽनिलात्मजः॥

ambare vāyuputrasya śakradhvaja ivocchritaḥ |lāṅgūlacakreṇa mahān śukladaṃṣṭro'nilātmajaḥ ||

व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः ।स्फिग्देशेनाभिताम्रेण रराज स महाकपिः॥

vyarocata mahāprājñaḥ pariveṣīva bhāskaraḥ |sphigdeśenābhitāmreṇa rarāja sa mahākapiḥ ||

महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना ।तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम्॥

mahatā dāriteneva girirgairikadhātunā |tasya vānarasiṃhasya plavamānasya sāgaram ||

कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति ।खे यथा निपतन्त्युल्का ह्युत्तरान्ताद्विनिःसृता॥

kakṣāntaragato vāyurjīmūta iva garjati |khe yathā nipatantyulkā hyuttarāntādviniḥsṛtā ||

दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः ।पतत्पतङ्गसंकाशो व्यायतः शुशुभे कपिः॥

dṛśyate sānubandhā ca tathā sa kapikuñjaraḥ |patatpataṅgasaṃkāśo vyāyataḥ śuśubhe kapiḥ ||

प्रवृद्ध इव मातङ्गः कक्ष्यया बध्यमानया ।उपरिष्टाच्छरीरेण छायया चावगाढया ।सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत्तदा कपिः॥

pravṛddha iva mātaṅgaḥ kakṣyayā badhyamānayā |upariṣṭāccharīreṇa chāyayā cāvagāḍhayā |sāgare mārutāviṣṭā naurivāsīttadā kapiḥ ||

यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः ।स स तस्योरुवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते॥

yaṃ yaṃ deśaṃ samudrasya jagāma sa mahākapiḥ |sa sa tasyoruvegena sonmāda iva lakṣyate ||

सागरस्योओर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम् ।अभिघ्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः॥

sāgarasyoormijālānāmurasā śailavarṣmaṇām |abhighnaṃstu mahāvegaḥ pupluve sa mahākapiḥ ||

कपिवातश्च बलवान् मेघवातश्च निःसृतः ।सागरं भीमनिर्घोषं कम्पयामासतुर्भृशम्॥

kapivātaśca balavān meghavātaśca niḥsṛtaḥ |sāgaraṃ bhīmanirghoṣaṃ kampayāmāsaturbhṛśam ||

विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि ।पुप्लुवे कपिशार्दूलो विकिरन्निव रोदसी॥

vikarṣannūrmijālāni bṛhanti lavaṇāmbhasi |pupluve kapiśārdūlo vikiranniva rodasī ||

मेरुमन्दरसंकाशानुद्धतान् स महार्णवे ।अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान् गणयन्निव॥

merumandarasaṃkāśānuddhatān sa mahārṇave |atyakrāmanmahāvegastaraṅgān gaṇayanniva ||

तस्य वेगसमुद्धूतं जलं सजलदं तदा ।अम्बर्स्थं विबभ्राज शारदाभ्रमिवाततम्॥

tasya vegasamuddhūtaṃ jalaṃ sajaladaṃ tadā |ambarsthaṃ vibabhrāja śāradābhramivātatam ||

तिमिनक्रझषाः कूर्मा दृश्यन्ते विवृतास्तदा ।वस्त्रापकर्षणेनेव शरीराणि शरीरिणाम्॥

timinakrajhaṣāḥ kūrmā dṛśyante vivṛtāstadā |vastrāpakarṣaṇeneva śarīrāṇi śarīriṇām ||

प्लवमानं समीक्ष्यथ भुजङ्गाः सागरालयाः ।व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्ण इति मेनिरे॥

plavamānaṃ samīkṣyatha bhujaṅgāḥ sāgarālayāḥ |vyomni taṃ kapiśārdūlaṃ suparṇa iti menire ||

दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता ।छाया वानरसिंहस्य जले चारुतराभवत्॥

daśayojanavistīrṇā triṃśadyojanamāyatā |chāyā vānarasiṃhasya jale cārutarābhavat ||

श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी ।तस्य सा शुशुभे छाया वितता लवणाम्भसि॥

śvetābhraghanarājīva vāyuputrānugāminī |tasya sā śuśubhe chāyā vitatā lavaṇāmbhasi ||

शुशुभे स महातेजा महाकायो महाकपिः ।वायुमार्गे निरालम्बे पक्षवानिव पर्वतः॥

śuśubhe sa mahātejā mahākāyo mahākapiḥ |vāyumārge nirālambe pakṣavāniva parvataḥ ||

येनासौ याति बलवान् वेगेन कपिकुञ्जरः ।तेन मार्गेण सहसा द्रोणीकृत इवार्णवः॥

yenāsau yāti balavān vegena kapikuñjaraḥ |tena mārgeṇa sahasā droṇīkṛta ivārṇavaḥ ||

आपाते पक्षिसंघानां पक्षिराज इव व्रजन् ।हनुमान् मेघजालानि प्रकर्षन् मारुतो यथा॥

āpāte pakṣisaṃghānāṃ pakṣirāja iva vrajan |hanumān meghajālāni prakarṣan māruto yathā ||

पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च ।कपिनाकृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे॥

pāṇḍurāruṇavarṇāni nīlamāñjiṣṭhakāni ca |kapinākṛṣyamāṇāni mahābhrāṇi cakāśire ||

प्रविशन्नभ्रजालानिनिष्पतंश्च पुनः पुनः ।प्रच्चन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते॥

praviśannabhrajālāniniṣpataṃśca punaḥ punaḥ |praccannaśca prakāśaśca candramā iva lakṣyate ||

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवङ्गं त्वरितं तदा ।ववर्षुः पुष्पवर्षणि देवगन्धर्वदानवाः॥

plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā plavaṅgaṃ tvaritaṃ tadā |vavarṣuḥ puṣpavarṣaṇi devagandharvadānavāḥ ||

तताप न हि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरोत्तमम् ।सिषेवे च तदा वायू रामकार्याद्थसिद्धये॥

tatāpa na hi taṃ sūryaḥ plavantaṃ vānarottamam |siṣeve ca tadā vāyū rāmakāryādthasiddhaye ||

ऋषयस्तुष्टुवुश्चैव प्लवमानं विहायसा ।जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो महौजसम्॥

ṛṣayastuṣṭuvuścaiva plavamānaṃ vihāyasā |jaguśca devagandharvāḥ praśaṃsanto mahaujasam ||

नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विबुधाः खगाः॥

nāgāśca tuṣṭuvuryakṣā rakṣāṃsi vibudhāḥ khagāḥ ||

प्रेक्ष्य सर्वे कपिवरं सहसा विगतक्लमम् ।तस्मिन् प्लवगशार्दूले प्लवमाने हनूमति॥

prekṣya sarve kapivaraṃ sahasā vigataklamam |tasmin plavagaśārdūle plavamāne hanūmati ||

इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः ।साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमतः॥

ikṣvākukulamānārthī cintayāmāsa sāgaraḥ |sāhāyyaṃ vānarendrasya yadi nāhaṃ hanūmataḥ ||

करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम् ।अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धतः॥

kariṣyāmi bhaviṣyāmi sarvavācyo vivakṣatām |ahamikṣvākunāthena sagareṇa vivardhataḥ ||

इक्ष्वाकुसचिचश्चायं नावसीदितुमर्हति ।तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः॥

ikṣvākusacicaścāyaṃ nāvasīditumarhati |tathā mayā vidhātavyaṃ viśrameta yathā kapiḥ ||

शेषं च मयि विश्रान्तः सुखेनातिपतिष्यति ।इति कृत्वा मतिं साध्वीं समुद्रश्चन्नमम्भसि॥

śeṣaṃ ca mayi viśrāntaḥ sukhenātipatiṣyati |iti kṛtvā matiṃ sādhvīṃ samudraścannamambhasi ||

हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम् ।त्वमिहासुरसंघानां पाताLअतलवासिनां॥

hiraṇyanābhaṃ mainākamuvāca girisattamam |tvamihāsurasaṃghānāṃ pātāLatalavāsināṃ ||

देवराज्ञा गिरिश्रेष्ठ परिघः संनिवेशितः ।त्वमेषां जातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम्॥

devarājñā giriśreṣṭha parighaḥ saṃniveśitaḥ |tvameṣāṃ jātavīryāṇāṃ punarevotpatiṣyatām ||

पाताLअस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि ।तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैल वर्धितुम्॥

pātāLasyāprameyasya dvāramāvṛtya tiṣṭhasi |tiryagūrdhvamadhaścaiva śaktiste śaila vardhitum ||

तस्मात्संचोदयामि त्वामुत्तिष्ठ गिरिसत्तम ।न एष कपिशार्दूलस्त्वमुपर्येति वीर्यवान्॥

tasmātsaṃcodayāmi tvāmuttiṣṭha girisattama |na eṣa kapiśārdūlastvamuparyeti vīryavān ||

हनूमान्रामकार्यार्थं भीमकर्मा खमाप्लुतः ।अस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः॥

hanūmānrāmakāryārthaṃ bhīmakarmā khamāplutaḥ |asya sāhyaṃ mayā kāryamikṣvākukulavartinaḥ ||

मम हीक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव ।कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत्॥

mama hīkṣvākavaḥ pūjyāḥ paraṃ pūjyatamāstava |kuru sācivyamasmākaṃ na naḥ kāryamatikramet ||

कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत् ।सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि॥

kartavyamakṛtaṃ kāryaṃ satāṃ manyumudīrayet |salilādūrdhvamuttiṣṭha tiṣṭhatveṣa kapistvayi ||

अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः ।चामीकरमहानाभ देवगन्धर्व सेवित॥

asmākamatithiścaiva pūjyaśca plavatāṃ varaḥ |cāmīkaramahānābha devagandharva sevita ||

हनुमांस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति ।काकुत्थ्सस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम्॥

hanumāṃstvayi viśrāntastataḥ śeṣaṃ gamiṣyati |kākutthsasyānṛśaṃsyaṃ ca maithilyāśca vivāsanam ||

श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि ।हिरण्य नाभो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः॥

śramaṃ ca plavagendrasya samīkṣyotthātumarhasi |hiraṇya nābho maināko niśamya lavaṇāmbhasaḥ ||

उत्पपात जलात्तूर्णं महाद्रुमलतायुतः ।स सागरजलं भित्त्वा बभूवाभ्युत्थितस्तदा॥

utpapāta jalāttūrṇaṃ mahādrumalatāyutaḥ |sa sāgarajalaṃ bhittvā babhūvābhyutthitastadā ||

यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः ।स महात्मा मुहूर्तेन सर्वतः सलिलावृतः॥

yathā jaladharaṃ bhittvā dīptaraśmirdivākaraḥ |sa mahātmā muhūrtena sarvataḥ salilāvṛtaḥ ||

द्र्शयामास शृङ्गाणि सागरेण नियोजितः ।शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिन्नरमहोरगैः॥

drśayāmāsa śṛṅgāṇi sāgareṇa niyojitaḥ |śātakumbhamayaiḥ śṛṅgaiḥ sakinnaramahoragaiḥ ||

आदित्योदयसंकाशैरालिखद्भिरिवाम्बरम् ।तप्तजाम्बूनदैः शृङिगाः पर्वतस्य समुत्थितैः॥

ādityodayasaṃkāśairālikhadbhirivāmbaram |taptajāmbūnadaiḥ śṛṅigāḥ parvatasya samutthitaiḥ ||

आकाशं शस्त्रसंकाशमभवत्काञ्चनप्रभम् ।जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैः स्वयंप्रभैः॥

ākāśaṃ śastrasaṃkāśamabhavatkāñcanaprabham |jātarūpamayaiḥ śṛṅgairbhrājamānaiḥ svayaṃprabhaiḥ ||

आदित्यशतसंकाशः सोऽभवद्गिरिसत्तमः ।तमुत्थितमसंगेन हनुमानग्रतः स्थितम्॥

ādityaśatasaṃkāśaḥ so'bhavadgirisattamaḥ |tamutthitamasaṃgena hanumānagrataḥ sthitam ||

मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः ।स तमुच्छ्रित मत्यर्थं महावेगो महाकपिः॥

madhye lavaṇatoyasya vighno'yamiti niścitaḥ |sa tamucchrita matyarthaṃ mahāvego mahākapiḥ ||

उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः ।स तथा पातितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः॥

urasā pātayāmāsa jīmūtamiva mārutaḥ |sa tathā pātitastena kapinā parvatottamaḥ ||

बुद्ध्वा तस्य कपेर्वेगं जहर्ष च ननन्द च ।तमाकाशगतं वीरमाकाशे समुपस्थितः॥

buddhvā tasya kapervegaṃ jaharṣa ca nananda ca |tamākāśagataṃ vīramākāśe samupasthitaḥ ||

प्रीतो हृष्टमना वाक्यमब्रवीत्पर्वतः कपिम् ।मानुषं धारयन् रूपमात्मनः शिखरे स्थितः॥

prīto hṛṣṭamanā vākyamabravītparvataḥ kapim |mānuṣaṃ dhārayan rūpamātmanaḥ śikhare sthitaḥ ||

दुष्करं कृतावन्कर्म त्वमिदं वानरोत्तम ।निपत्य मम शृङ्गेषु विश्रमस्व यथासुखम्॥

duṣkaraṃ kṛtāvankarma tvamidaṃ vānarottama |nipatya mama śṛṅgeṣu viśramasva yathāsukham ||

राघवस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः ।स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः॥

rāghavasya kule jātairudadhiḥ parivardhitaḥ |sa tvāṃ rāmahite yuktaṃ pratyarcayati sāgaraḥ ||

कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः ।सोऽयं तत्प्रतिकारार्थी त्वत्तः संमानमर्हति॥

kṛte ca pratikartavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ |so'yaṃ tatpratikārārthī tvattaḥ saṃmānamarhati ||

त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात्प्रचोदितः ।योजनानां शतं चापि कपिरेष समाप्लुतः॥

tvannimittamanenāhaṃ bahumānātpracoditaḥ |yojanānāṃ śataṃ cāpi kapireṣa samāplutaḥ ||

तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति ।तिष्ठ त्वं हरिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम्॥

tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti |tiṣṭha tvaṃ hariśārdūla mayi viśramya gamyatām ||

तदिदं गन्धवत्स्वादु कन्दमूलफलं बहु ।तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽनु गमिष्यसि॥

tadidaṃ gandhavatsvādu kandamūlaphalaṃ bahu |tadāsvādya hariśreṣṭha viśrānto'nu gamiṣyasi ||

अस्माकमपि सम्बन्धः कपिमुख्य त्वयास्ति वै ।प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः॥

asmākamapi sambandhaḥ kapimukhya tvayāsti vai |prakhyātastriṣu lokeṣu mahāguṇaparigrahaḥ ||

वेगवन्तः प्लवन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज ।तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर॥

vegavantaḥ plavanto ye plavagā mārutātmaja |teṣāṃ mukhyatamaṃ manye tvāmahaṃ kapikuñjara ||

अतिथिः किलपूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता ।धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनस्त्वादृशो महान्॥

atithiḥ kilapūjārhaḥ prākṛto'pi vijānatā |dharmaṃ jijñāsamānena kiṃ punastvādṛśo mahān ||

त्वं हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः ।पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर॥

tvaṃ hi devavariṣṭhasya mārutasya mahātmanaḥ |putrastasyaiva vegena sadṛśaḥ kapikuñjara ||

पूजिते त्वयि धर्मज्ञ पूजां प्राप्नोति मारुतः ।तस्मात्त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम्॥

pūjite tvayi dharmajña pūjāṃ prāpnoti mārutaḥ |tasmāttvaṃ pūjanīyo me śṛṇu cāpyatra kāraṇam ||

पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन् ।ते हि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडानिलवेगिनः॥

pūrvaṃ kṛtayuge tāta parvatāḥ pakṣiṇo'bhavan |te hi jagmurdiśaḥ sarvā garuḍānilaveginaḥ ||

ततस्तेषु प्रयातेषु देवसंघः सहर्षिभिः ।भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया॥

tatasteṣu prayāteṣu devasaṃghaḥ saharṣibhiḥ |bhūtāni ca bhayaṃ jagmusteṣāṃ patanaśaṅkayā ||

ततः क्रुद्धः सहस्राअक्षः पर्वतानां शतक्रतुः ।पक्षान् चिच्छेद वज्रेण तत्र तत्र सहस्रशः॥

tataḥ kruddhaḥ sahasrāakṣaḥ parvatānāṃ śatakratuḥ |pakṣān ciccheda vajreṇa tatra tatra sahasraśaḥ ||

स मामुपागतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट् ।ततोऽहं सहसा क्षिप्तः स्वसनेन महात्मना॥

sa māmupāgataḥ kruddho vajramudyamya devarāṭ |tato'haṃ sahasā kṣiptaḥ svasanena mahātmanā ||

अस्मिन्लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम ।गुप्तपक्षसमग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः॥

asminlavaṇatoye ca prakṣiptaḥ plavagottama |guptapakṣasamagraśca tava pitrābhirakṣitaḥ ||

ततोऽहं मानयामि त्वां मान्यो हि मम मारुतः ।त्वया मे ह्येष संबन्धः कपिमुख्य महागुणः॥

tato'haṃ mānayāmi tvāṃ mānyo hi mama mārutaḥ |tvayā me hyeṣa saṃbandhaḥ kapimukhya mahāguṇaḥ ||

अस्मिन्नेवंगते कार्ये सागरस्य ममैव च ।प्रीतिं प्रीतमनाः कर्तुं त्वमर्हसि महाकपे॥

asminnevaṃgate kārye sāgarasya mamaiva ca |prītiṃ prītamanāḥ kartuṃ tvamarhasi mahākape ||

श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण कपिसत्तम ।प्रीतिं च बहुमन्यस्व प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात्॥

śramaṃ mokṣaya pūjāṃ ca gṛhāṇa kapisattama |prītiṃ ca bahumanyasva prīto'smi tava darśanāt ||

एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत् ।प्रीतोऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोऽपनीयताम्॥

evamuktaḥ kapiśreṣṭhastaṃ nagottamamabravīt |prīto'smi kṛtamātithyaṃ manyureṣo'panīyatām ||

त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते ।प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्त्तरे॥

tvarate kāryakālo me ahaścāpyativartate |pratijñā ca mayā dattā na sthātavyamihānttare ||

इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुङ्गवः ।जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान् प्रहसन्निव॥

ityuktvā pāṇinā śailamālabhya haripuṅgavaḥ |jagāmākāśamāviśya vīryavān prahasanniva ||

स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः ।पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरनिलात्मजः॥

sa parvatasamudrābhyāṃ bahumānādavekṣitaḥ |pūjitaścopapannābhirāśīrbhiranilātmajaḥ ||

अथोर्ध्वं दूरमुत्प्लुत्य हित्वा शैलमहार्णवौ ।पितुः पन्थानमास्थाय जगाम विमलेऽम्बरे॥

athordhvaṃ dūramutplutya hitvā śailamahārṇavau |pituḥ panthānamāsthāya jagāma vimale'mbare ||

भूयश्चोर्ध्वं गतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन् ।वायुसूनुर्निरालम्बे जगाम विमलेऽम्बरे॥

bhūyaścordhvaṃ gatiṃ prāpya giriṃ tamavalokayan |vāyusūnurnirālambe jagāma vimale'mbare ||

तद्द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् ।प्रश्शंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः॥

taddvitīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |praśśaṃsuḥ surāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ ||

देवताश्चाभवन् हृष्टास्तत्रस्थास्तस्य कर्मणा ।काञ्चनस्य सुनाभस्य सहस्राक्षश्च वासवः॥

devatāścābhavan hṛṣṭāstatrasthāstasya karmaṇā |kāñcanasya sunābhasya sahasrākṣaśca vāsavaḥ ||

उवाच वचनं धीमान् परितोषात्सगद्गदम् ।सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः॥

uvāca vacanaṃ dhīmān paritoṣātsagadgadam |sunābhaṃ parvataśreṣṭhaṃ svayameva śacīpatiḥ ||

हिरण्यनाभ शैलेन्द्र परितुष्टोऽस्मि ते भृशम् ।अभयं ते प्रयच्छामि तिष्ठ सौम्य यथासुखम्॥

hiraṇyanābha śailendra parituṣṭo'smi te bhṛśam |abhayaṃ te prayacchāmi tiṣṭha saumya yathāsukham ||

साह्यं ते सुमहद्विक्रान्तस्य हनूमतः ।क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति॥

sāhyaṃ te sumahadvikrāntasya hanūmataḥ |kramato yojanaśataṃ nirbhayasya bhaye sati ||

रामस्यैष हितायैव याति दाशरथेर्हरिः ।सत्क्रियां कुर्वता तस्य तोषितोऽस्मि दृढं त्वया॥

rāmasyaiṣa hitāyaiva yāti dāśaratherhariḥ |satkriyāṃ kurvatā tasya toṣito'smi dṛḍhaṃ tvayā ||

ततः प्रहर्षमगमद्विपुलं पर्वतोत्तमः ।देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम्॥

tataḥ praharṣamagamadvipulaṃ parvatottamaḥ |devatānāṃ patiṃ dṛṣṭvā parituṣṭaṃ śatakratum ||

स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा ।हनुमांश्च मुहूर्तेन व्यतिचक्राम सागरम्॥

sa vai dattavaraḥ śailo babhūvāvasthitastadā |hanumāṃśca muhūrtena vyaticakrāma sāgaram ||

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।अब्रूवन् सूर्यसंकाशां सुरसां नागमातरम्॥

tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |abrūvan sūryasaṃkāśāṃ surasāṃ nāgamātaram ||

अयं वातात्मजः श्रीमान्प्लवते सागरोपरि ।हनुमान्नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर॥

ayaṃ vātātmajaḥ śrīmānplavate sāgaropari |hanumānnāma tasya tvaṃ muhūrtaṃ vighnamācara ||

राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम् ।दंष्ट्रकराLअं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभःसमम्॥

rākṣasaṃ rūpamāsthāya sughoraṃ parvatopamam |daṃṣṭrakarāLaṃ piṅgākṣaṃ vaktraṃ kṛtvā nabhaḥsamam ||

बलमिच्छामहे ज्ञातुं भूयश्चास्य पराक्रमम् ।त्वां विजेष्यत्युपायेन विषादं वा गमिष्यति॥

balamicchāmahe jñātuṃ bhūyaścāsya parākramam |tvāṃ vijeṣyatyupāyena viṣādaṃ vā gamiṣyati ||

एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता ।समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः॥

evamuktā tu sā devī daivatairabhisatkṛtā |samudramadhye surasā bibhratī rākṣasaṃ vapuḥ ||

विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम् ।प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह॥

vikṛtaṃ ca virūpaṃ ca sarvasya ca bhayāvaham |plavamānaṃ hanūmantamāvṛtyedamuvāca ha ||

मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ ।अहं त्वा भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम्॥

mama bhakṣaḥ pradiṣṭastvamīśvarairvānararṣabha |ahaṃ tvā bhakṣayiṣyāmi praviśedaṃ mamānanam ||

एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिर्वानरर्षभः ।प्रहृष्टवदनः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्॥

evamuktaḥ surasayā prāñjalirvānararṣabhaḥ |prahṛṣṭavadanaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt ||

रामो दाशरथिर्नाम प्रविष्टो दण्डकावनम् ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया॥

rāmo dāśarathirnāma praviṣṭo daṇḍakāvanam |lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā ||

अन्यकार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः ।तस्य सीत हृता भार्या रावणेन यशस्विनी॥

anyakāryaviṣaktasya baddhavairasya rākṣasaiḥ |tasya sīta hṛtā bhāryā rāvaṇena yaśasvinī ||

तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामकारणात् ।कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि॥

tasyāḥ sakāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmakāraṇāt |kartumarhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini ||

अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ।आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते॥

athavā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam |āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te ||

एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी ।अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम॥

evamuktā hanumatā surasā kāmarūpiṇī |abravīnnātivarteta kaścideṣa varo mama ||

तं प्रयान्तं समुद्वीक्ष्य सुरसा वाक्यमब्रवीत् ।बलं जिज्ञासमाना वै नागमाता हनूमतः॥

taṃ prayāntaṃ samudvīkṣya surasā vākyamabravīt |balaṃ jijñāsamānā vai nāgamātā hanūmataḥ ||

प्रविश्य वदनं मेऽद्य गन्तव्यं वानरोत्तम ।वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा॥

praviśya vadanaṃ me'dya gantavyaṃ vānarottama |vara eṣa purā datto mama dhātreti satvarā ||

व्यादाय विपुलं वक्त्रं स्थिता सा मारुतेः पुरः ।एवमुक्तः सुरसया क्रुद्धो वानरपुञ्गवः॥

vyādāya vipulaṃ vaktraṃ sthitā sā māruteḥ puraḥ |evamuktaḥ surasayā kruddho vānarapuñgavaḥ ||

अब्रवीत्कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसे ।प्रविश्य वदनं मेऽद्य ग्न्तव्यं वानरोत्तम ।वर एष पुरा दत्तो ममम् ध्रात्रेति सत्वरा॥

abravītkuru vai vaktraṃ yena māṃ viṣahiṣyase |praviśya vadanaṃ me'dya gntavyaṃ vānarottama |vara eṣa purā datto mamam dhrātreti satvarā ||

व्यादाय विपुलं वक्त्रं स्थिता सा मरुतेः पुरः ।तं दृष्ह्ट्वा मेघसंकाशं दशयोजनमायतम्॥

vyādāya vipulaṃ vaktraṃ sthitā sā maruteḥ puraḥ |taṃ dṛṣhṭvā meghasaṃkāśaṃ daśayojanamāyatam ||

चकार सुरसा चास्यं विंशद्योजनमायतम् ।हनुमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद्योजनमायतः॥

cakāra surasā cāsyaṃ viṃśadyojanamāyatam |hanumāṃstu tataḥ kruddhastriṃśadyojanamāyataḥ ||

चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत्तथोच्छ्रितम् ।बभूव हनुमान्वीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः॥

cakāra surasā vaktraṃ catvāriṃśattathocchritam |babhūva hanumānvīraḥ pañcāśadyojanocchritaḥ ||

चकार सुरसा वक्त्रं षष्टियोजनमायतम् ।तथैव हनुमान्वीरः सप्ततीयोजिनोच्छ्रितः॥

cakāra surasā vaktraṃ ṣaṣṭiyojanamāyatam |tathaiva hanumānvīraḥ saptatīyojinocchritaḥ ||

चकार सुरसा व्क्त्रम्शीतीयोजनोच्छ्रितम् ।हनुमानचलप्रख्यो नवतीयोजनोच्छ्रितः॥

cakāra surasā vktramśītīyojanocchritam |hanumānacalaprakhyo navatīyojanocchritaḥ ||

तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः सुबुद्धिमान् ।दीर्घजिह्वं सुरसया सुघोरं नरकोपमम्॥

taddṛṣṭvā vyāditaṃ tvāsyaṃ vāyuputraḥ subuddhimān |dīrghajihvaṃ surasayā sughoraṃ narakopamam ||

सुसंक्षिप्यात्मनः कायं बभूवाञ्गुष्ठमात्रकः ।सोऽभिपत्याशु तद्वक्त्रं निष्पत्य च महाजवः ।अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्॥

susaṃkṣipyātmanaḥ kāyaṃ babhūvāñguṣṭhamātrakaḥ |so'bhipatyāśu tadvaktraṃ niṣpatya ca mahājavaḥ |antarikṣe sthitaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt ||

प्रविष्टोऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोऽस्तु ते ।गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यं चासीद्वरस्तव॥

praviṣṭo'smi hi te vaktraṃ dākṣāyaṇi namo'stu te |gamiṣye yatra vaidehī satyaṃ cāsīdvarastava ||

तं दृष्ट्वा वदनान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव ।अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण वानरम्॥

taṃ dṛṣṭvā vadanānmuktaṃ candraṃ rāhumukhādiva |abravītsurasā devī svena rūpeṇa vānaram ||

अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ।समानयस्व वैदेहीं राघवेण महात्मना॥

arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham |samānayasva vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā ||

तत्तृतीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् ।साधु साध्विति भूतानि प्रश्शंसुस्तदा हरिम्॥

tattṛtīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |sādhu sādhviti bhūtāni praśśaṃsustadā harim ||

स सागरमनाधृष्यमभ्येत्य वरुणालयम् ।जगामाकाशमाविश्य वेगेन गरुडोपमः॥

sa sāgaramanādhṛṣyamabhyetya varuṇālayam |jagāmākāśamāviśya vegena garuḍopamaḥ ||

चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते॥

carite kaiśikācāryairairāvataniṣevite ||

सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः ।विमानैः संपतद्भिश्च विमलैः समलंकृते॥

siṃhakuñjaraśārdūlapatagoragavāhanaiḥ |vimānaiḥ saṃpatadbhiśca vimalaiḥ samalaṃkṛte ||

वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते ।कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलंकृते॥

vajrāśanisamāghātaiḥ pāvakairupaśobhite |kṛtapuṇyairmahābhāgaiḥ svargajidbhiralaṃkṛte ||

वहता हव्यमत्यर्थं सेविते चित्रभानुना ।ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणविभूषिते॥

vahatā havyamatyarthaṃ sevite citrabhānunā |grahanakṣatracandrārkatārāgaṇavibhūṣite ||

महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले ।विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते॥

maharṣigaṇagandharvanāgayakṣasamākule |vivikte vimale viśve viśvāvasuniṣevite ||

देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे ।विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते॥

devarājagajākrānte candrasūryapathe śive |vitāne jīvalokasya vitate brahmanirmite ||

बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः ।जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः॥

bahuśaḥ sevite vīrairvidyādharagaṇairvaraiḥ |jagāma vāyumārge tu garutmāniva mārutiḥ ||

प्रदृश्यमानः सर्वत्र हनुमान्मारुतात्मजः ।भेजेऽम्बरं निरालम्बं लम्बपक्ष इवाद्रिराट्॥

pradṛśyamānaḥ sarvatra hanumānmārutātmajaḥ |bheje'mbaraṃ nirālambaṃ lambapakṣa ivādrirāṭ ||

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम राक्षसी ।मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी॥

plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā siṃhikā nāma rākṣasī |manasā cintayāmāsa pravṛddhā kāmarūpiṇī ||

अद्य दीर्Gहस्य कालस्य भविष्याम्यहामाशिता ।इदं हि मे महत्सत्त्वं चिरस्य वशमागतम्॥

adya dīrGhasya kālasya bhaviṣyāmyahāmāśitā |idaṃ hi me mahatsattvaṃ cirasya vaśamāgatam ||

इति संचिन्त्य मनसा छायामस्य समाक्षिपत् ।छायायां गृह्यमाणायां चिन्तयामास वानरः॥

iti saṃcintya manasā chāyāmasya samākṣipat |chāyāyāṃ gṛhyamāṇāyāṃ cintayāmāsa vānaraḥ ||

समाक्षिप्तोऽस्मि तरसा पञूकृतपराक्रमः ।प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे॥

samākṣipto'smi tarasā pañūkṛtaparākramaḥ |pratilomena vātena mahānauriva sāgare ||

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षिमाणस्ततः कपिः ।ददर्श स महत्सत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि॥

tiryagūrdhvamadhaścaiva vīkṣimāṇastataḥ kapiḥ |dadarśa sa mahatsattvamutthitaṃ lavaṇāmbhasi ||

छाय्तद्धृष्ट्वा चिन्तयामास मारुतिर्विकृताननम् ।कपिराजेन कथितं सत्त्वमद्भुतदर्शनम्॥

chāytaddhṛṣṭvā cintayāmāsa mārutirvikṛtānanam |kapirājena kathitaṃ sattvamadbhutadarśanam ||

आग्राहि महावीर्यं तदिदं नात्र संशयः ।स तां बुद्ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान्कपिः ।व्यवर्धत महाकायः प्रवृषीव वलाहकः॥

āgrāhi mahāvīryaṃ tadidaṃ nātra saṃśayaḥ |sa tāṃ buddhvārthatattvena siṃhikāṃ matimānkapiḥ |vyavardhata mahākāyaḥ pravṛṣīva valāhakaḥ ||

तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः॥

tasya sā kāyamudvīkṣya vardhamānaṃ mahākapeḥ ||

वक्त्रं प्रसारयामास पाताLआन्तरसन्निभम् ।घनराजीव गर्जन्ती वानरं सम्भिद्रवत्॥

vaktraṃ prasārayāmāsa pātāLāntarasannibham |ghanarājīva garjantī vānaraṃ sambhidravat ||

स ददर्श ततस्तस्या विवृतं सुमहन्मुखम् ।कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः॥

sa dadarśa tatastasyā vivṛtaṃ sumahanmukham |kāyamātraṃ ca medhāvī marmāṇi ca mahākapiḥ ||

स तस्या विवृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः ।संक्षिप्य मुहुरात्मानं निष्पपात महाबलः॥

sa tasyā vivṛte vaktre vajrasaṃhananaḥ kapiḥ |saṃkṣipya muhurātmānaṃ niṣpapāta mahābalaḥ ||

आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः ।ग्रस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्णं पर्वणि राहुणा॥

āsye tasyā nimajjantaṃ dadṛśuḥ siddhacāraṇāḥ |grasyamānaṃ yathā candraṃ pūrṇaṃ parvaṇi rāhuṇā ||

ततस्तस्या नखैस्तीक्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः ।उत्पपाताथ वेगेन मनः संपातविक्रमः॥

tatastasyā nakhaistīkṇairmarmāṇyutkṛtya vānaraḥ |utpapātātha vegena manaḥ saṃpātavikramaḥ ||

तां तु दृष्ट्वा च धऋत्या च दाक्षिण्येन निपात्य च ।स कपिप्रवरो वेगाद्ववृधे पुनरात्मवान्॥

tāṃ tu dṛṣṭvā ca dhaṛtyā ca dākṣiṇyena nipātya ca |sa kapipravaro vegādvavṛdhe punarātmavān ||

हृतहृत्सा हनुमता पपात विधुराम्भसि ।तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम्॥

hṛtahṛtsā hanumatā papāta vidhurāmbhasi |tāṃ hatāṃ vānareṇāśu patitāṃ vīkṣya siṃhikām ||

भूतान्याकाशचारीणी तमूचुः प्लवगोत्तमम् ।भीममद्य कृतं कर्म महत्सत्त्वं त्वया हतम्॥

bhūtānyākāśacārīṇī tamūcuḥ plavagottamam |bhīmamadya kṛtaṃ karma mahatsattvaṃ tvayā hatam ||

साधयार्थमभिप्रेतमरिष्टं प्लवतां वर ।यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव॥

sādhayārthamabhipretamariṣṭaṃ plavatāṃ vara |yasya tvetāni catvāri vānarendra yathā tava ||

धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यं स कर्मसु न सीदति ।स तैः संभावितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनः॥

dhṛtirdṛṣṭirmatirdākṣyaṃ sa karmasu na sīdati |sa taiḥ saṃbhāvitaḥ pūjyaḥ pratipannaprayojanaḥ ||

जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत्कपिः ।प्राप्तभूयिष्ठपारस्तु सर्वतः प्रतिलोकयन्॥

jagāmākāśamāviśya pannagāśanavatkapiḥ |prāptabhūyiṣṭhapārastu sarvataḥ pratilokayan ||

योजनानां शतस्यान्ते वनराजिं ददर्श सः ।ददर्श च पतन्नेव विविधद्रुमभूषितम्॥

yojanānāṃ śatasyānte vanarājiṃ dadarśa saḥ |dadarśa ca patanneva vividhadrumabhūṣitam ||

द्वीपं शाखामृगश्रेष्ठो मलयोपवनानि च ।सागरं सागरानूपं सागरानूपजान् द्रुमान्॥

dvīpaṃ śākhāmṛgaśreṣṭho malayopavanāni ca |sāgaraṃ sāgarānūpaṃ sāgarānūpajān drumān ||

सागरस्य च पत्नीनां मुखान्यपि विलोकयन् ।स महामेघसंकाशं समीक्ष्यात्मानमात्मवान्॥

sāgarasya ca patnīnāṃ mukhānyapi vilokayan |sa mahāmeghasaṃkāśaṃ samīkṣyātmānamātmavān ||

निरुन्धन्तमिवाकाशं चकार मतिमान् मतिम् ।कायवृद्धिं प्रवेगं च मम दृष्ट्वव राक्षसाः॥

nirundhantamivākāśaṃ cakāra matimān matim |kāyavṛddhiṃ pravegaṃ ca mama dṛṣṭvava rākṣasāḥ ||

मयि कौतूहलं कुर्युरिति मेने महाकपिः ।ततः शरीरं संक्षिप्य तन्महीधरसन्निभम्॥

mayi kautūhalaṃ kuryuriti mene mahākapiḥ |tataḥ śarīraṃ saṃkṣipya tanmahīdharasannibham ||

पुनः प्रकृतिमापेदे वीतमोह इवात्मवान् ।तद्रूपमतिसंक्षिप्य हनुमान् प्रकृतौ स्थितः॥

punaḥ prakṛtimāpede vītamoha ivātmavān |tadrūpamatisaṃkṣipya hanumān prakṛtau sthitaḥ ||

त्रीन् क्रमानिव विक्रम्य बलिवीर्यहरो हरिः ।स चारुनानाविधरूपधारी ।परं समासाद्य समुद्रतीरम् ।परैरशक्यः प्रतिपन्नरूपः ।समीक्षितात्मा समवेक्षितार्थः॥

trīn kramāniva vikramya balivīryaharo hariḥ |sa cārunānāvidharūpadhārī |paraṃ samāsādya samudratīram |parairaśakyaḥ pratipannarūpaḥ |samīkṣitātmā samavekṣitārthaḥ ||

ततः स लम्बस्य गिरेः समृद्धे ।विचित्रकूटे निपपात कूटे ।सकेतकोद्दालकनाLइकेरे ।महाभ्रकूटप्रतिमो महात्मा॥

tataḥ sa lambasya gireḥ samṛddhe |vicitrakūṭe nipapāta kūṭe |saketakoddālakanāLikere |mahābhrakūṭapratimo mahātmā ||

ततस्तु संप्राप्य समुद्रतीरं ।समीक्ष्य लङ्कां गिरिवर्यमूर्ध्नि ।कपिस्तु तस्मिन्निपपात पर्वते ।विधूय रूपं व्यथयन्म्Rऋगद्विजान्॥

tatastu saṃprāpya samudratīraṃ |samīkṣya laṅkāṃ girivaryamūrdhni |kapistu tasminnipapāta parvate |vidhūya rūpaṃ vyathayanmRṛgadvijān ||

स सागरं दानवपन्नगायुतं ।बलेन विक्रम्य महोर्मिमालिनम् ।निपत्य तीरे च महोदधेस्तदा ।ददर्श लङ्काममरावतीमिव॥

sa sāgaraṃ dānavapannagāyutaṃ |balena vikramya mahormimālinam |nipatya tīre ca mahodadhestadā |dadarśa laṅkāmamarāvatīmiva ||